کتابداران و کتابخانه های دیجیتالی
چكيده :
كتابخانه ها در اواخر قرن بيستم و هم اكنون در آغاز قرن بيست و يكم از ويژگي ها ، امكانات و ساختاري متفاوت با گذشته برخوردارند . اين دگرگوني ها كه همچنان با شتاب ادامه دارد ، حاصل پيشرفت ها و دستاوردهايي است كه طي سالهاي اخير در حوزة فناوري اطلاعات به وقوع پيوسته است . از آنجا كه ابزار ، شكل و نوع منابع موجود در كتابخانه ها متحول گرديده ، بنابر اين چگونگي عملكرد كتابداران نيز دستخوش تغييراتي شده است . ابزار و منابعي كه امروزه كتابداران در اختيار دارند ، با آنچه كه قبلاً در كتابخانه هاي سنتي داشته اند كاملاً متفاوت است . آنچه مقاله حاضر به آن مي پردازد ، مروري اجمالي بر نقشي است كه كتابداران در كتابخانه هاي عصر ديجيتالي به عهده دارند با گسترش منابع الكترونيكي نه تنها نقش كليدي كتابداران در كتابخانه ها كم رنگ نمي شود ، بلكه بر اهميت آن نيز افزوده خواهد گرديد . كتابدارن با تكيه بر مباني نظري حرفة خود ، در اختيار گرفتن ابزارهاي جديد همچنان به عنوان متوليان گرد آوري ، سازماندهي و اشاعة دانش خدمت خود را به جامعة بشري استمرار مي بخشند . اين مهم تنها زماني ميسر مي شود كه كتابداران خود را به مهارت هاي تازه مجهز سازند . مهارت هايي كه در جهت بهره گيري بهينه از امكانات موجود و خلاقيتهايي در ارائة روش هاي نوين مي باشد .
مقدمه :
كتابخانه هاي ديجيتالي به عنوان تجلي تحولات در رسانه هاي اطلاعاتي ، متعلق به آينده اي نزديك هستند. بنا براين اغراق آميز نيست اگر بگوييم كه در حال حركت به سوي محيط ديجيتالي هستيم و ممكن است اطلاعات ديجيتالي به مقياس وسيع جايگزين اطلاعات چاپي گردد . كتابخانه سازماني است داراي مأموريت ، و اين مأموريت فراتر از موانع مكاني و زماني است و وجود آن وابسته به شكل فيزيكي مدارك نمي باشد . مأموريت كتابخانه ايجاد پيوند ميان گذشته و حال و ساختن آيندة جامعه از طريق حفظ پيشينه هاي فرهنگي بشري و امكان تسريع در تحولات جهاني بوسيله يكپارچه سازي فناوريهاي اطلاعاتي موجود است . احتمال تغيير مأموريت كتابخانه ها در آيندة نزديك بعيد است .
كتابخانه هاي ديجيتالي ماهيتاً نامتجانس هستند . اين كتابخانه ها با كارهاي مربوط به اطلاعات و ديحيتال سازي ، ذخيره سازي ، جستجو ، ارتباط ، مشاهدة استفاده ، انتشار ، اداره و به اشتراك گذاشتن اطلاعات سر و كار دارند . هدف كتابخانه هاي ديجيتالي ايجاد دسترسي سريع به اطلاعات ديجيتالي است . آنها انواع منابع اطلاعاتي در اشكال كاغذي و بدون كاغذ و از جمله چند رسانه ها را در اختيار دارند .
كتابخانه هاي ديجيتالي بدون ترديد نيازمند فناوريهاي ديجيتالي هستند . اينها كتابخانه هاي نامتجانس بوده و در بر گيرندة نسخه هاي چاپي تا نظامهاي پيوسته مي باشند . در كتابخانه هاي تمام ديجيتالي ، تمامي اطلاعات به شكل ديجيتالي در دسترس هستند هر چند كه ممكن است دستيابي به آن مشكل باشد . كتابخانه هاي ديجيتالي تا همين اواخر بطور عمده شامل مدارك الكترونيكي بودند و در عين حال ، پيشينه هاي ديجيتالي را مي توان از پايگاههاي اطلاعاتي محلي و خارجي به طور متناوب ، براي مقاصد مختلف به كار گرفت .
امروزه در بحبوحة انفجار اطلاعاتي و دگرگوني فناوريهاي اطلاعاتي هستيم كه منجر به ظهور عصر اطلاعات الكترونيكي شده است . پيشرفتهاي سريع در پردازش و ذخيره سازي اطلاعات و فناوريهاي ارتباطي ، نقش كتابخانه ها را در اشاعه خدمات اطلاعاتي براي استفاده كنندگان متحول ساخته است . در نتيجه كتابخانه ها با چالشهاي جديد ، رقباي جديد ، تقاضاهاي جديد ، انتظارات جديد و انواع خدمات اطلاع رساني متناسب با نيازها و خواسته هاي استفاده كنندگان روبرو شده اند .
كتابخانه ها در حال تجديد و استحكام موقعيت خود ، طراحي مجدد خدمات و محصولات اطلاعاتي ، بكارگيري فناوريهاي جديد ، ارتقاء منابع اطلاعاتي ، آموزش مردم ، تغيير مواد اطلاعاتي ، مدل هاي ارتباطاتي و ارسال اطلاعات براي ارائه خدمات بهتر و برآوردن نيازهاي متغير اطلاعاتي جامعه استفاده كنند هستند .
كتابخانه ها خدمات اطلاعاتي فراهم ميآورند و بايستي نيازهاي اطلاعاتي حال و آيندة استفاده كنندگان كتابخانه را برآورده سازند .
كتابخانه هاي سنتي هنوز در حال ادارة مواد چاپي گران و حجيم خود هستند . جويندگان اطلاعات به هيچ وجه راضي به دريافت اطلاعت در قالب فقط مواد چاپي نيستند و مي خواهند كه از مدارك چند رسانه اي الكترونيكي به عنوان مكمل اطلاعات چاپي استفاده كنند . تقاضاي استفاده كنندگان براي دريافت اطلاعات ديجيتالي بر سر ميز كار خود در حال افزايش است .
كتابخانه هاي ديجيتالي
كتابخانه ها داراي اشكال و انواع گوناگون هستند . فناوري چند رسانه اي سبب پديد آمدن كتابخانه هاي تصويري ، صوتي و حتي ويديويي ديجيتالي شده است . حتي مي توان در باره كتابخانه هايي فكر كرد كه داراي مجموعه هايي بصورت پايگاههاي اطلاعاتي ، پايگاههاي متني ، گوفر و يا وب جهان گستر باشند . كتابخانه هاي سنتي نيز مقدار زيادي از بودجة خود را به خدمات الكترونيكي اعم از لوح فشرده ، فهرست هاي دستيابي عمومي پيوسته يا پايگاه هاي اطلاعاتي پيوسته اختصاص مي دهند .
همان گونه كه هزينه هاي ذخيرة ديجيتالي به نسبت هزينة فضاي قفسه كتابخانه ها كاهش مي يابد و همزمان با اينكه خدمات الكترونيكي بصورتي مفيدتر ، ممكن تر ، دسترس پذيرتر و قابل استفاده تر در مي آيد ، گامي به سوي چالش بزرگ نظام كتابخانه ديجيتالي جهاني برداشته مي شود . در كتابخانه ديجيتالي كاربران لازم است كه بطور همزمان با منابع اطلاعاتي توزيع شده كار كنند كه از لحاظ محتوي ، شكل و منابع با يكديگر متفاوت هستند . كاربران بايستي مجموعه هاي بزرگ مواد را در منابع ارائه شده درك كرده و به گونه اي آنها را سازماندهي كنند كه امكان تصميم گيري سريع در بارة مناسب بودن يا كلي بودن الگوهاي موجود را در بين مواد بدهد .
كتابخانه ها حد اقل سه نقش را در يادگيري ايفا مي كنند . آنها در اشتراك منابع پر هزينه – هم منابع فيزيكي و هم منابع انساني – داراي نقش عملي هستند . آنها در نگهداري و سازماندهي فنون و عقايد داراي نقشي فرهنگي هستند . سومين نقش كتابخانه ها وظيفه اي است كه از طريق گرد آوردن مردم و عقايد آنها در يك مكان ابفا مي كنند . كتابخانه ها به عنوان مراكز ميان رشته اي به شمار مي روند كه داوطلبان فراگيري تمامي رشته ها در آن سهيم مي باشند . كتابخانه هاي ديجيتالي اين رويكرد ميان رشته اي را به وسيله قابل دسترس ساختن منابع اطلاعاتي متنوع تقويت مي كنند . اين منابع فراتر از محل فيزيكي هستند و گروه فراگيران در آن سهيم هستند . منابع اطلاعاني – هم فيزيكي و هم انساني براي اهداف خاصي تهيه مي شوند كه به طور سنتي تفكيك شده اند ، هرچند كه فناوري هاي رايج مانند چاپ ، عكاسي و محاسبه در همه جا وجود دارند و تمامي موانع فيزيكي بين اين منابع را از بين مي برند .
كتابخانه هاي ديجيتالي در آموزش رسمي داراي وظايف آشكاري هستند و براي معلمان و فراگيران ، دانش پايه انواع رسانه ها را فراهم مي كنند . تفاوت آشكار بين كتابخانه هاي سنتي و كتابخانه هاي ديجيتالي در اين است كه كتابخانه هاي ديجيتالي فرصت بيشتري براي كاربران در واسپاري اطلاعات و استفاده از آن فراهم مي كنند .
كتابخانة ديجيتالي به عنوان نسخة الكترونيكي كتابخانة عمومي مطرح است . در ذخيره الكترونيكي بجاي ذخيره سازي برروي كاغذ ، سه تفاوت اصلي وجود دارد : ذخيره به شكل الكترونيكي ، ارتباط مستقيم براي به دست آوردن ماده ، و نسخه اوليه ، اين تفاوت هاي بيشتري به دنبال خواهد داشت ، بطوري كه در نهايت كتابخانه ديجيتالي ، ديگر شباهتي به كتابخانة سنتي نخواهد داشت .
تغيير در جامعه مستلزم تغيير در مديريت ، فناوران ، مؤسسات و كاربران است . از طرف ديگر ، اختراعات به دليل فقدان آگاهي ، تجربه ، تحليل ميزان سود ، زيان و تناسب هزينه كاربر نهايي از سوي جامعه سريعاً پذيرفته نمي شود .
در مورد كتابخانه ها ، تحول بعدي بعد از رسانه هاي چاپي ، ريز نگاشت ها و مواد ديداري – شنيداري بود و در مورد امكانات ارتباطي رايانه اي ، تحول هم در رسانه هاي اطلاعاتي و هم در سرعت ارتباطات است . تغييرات مربوط به كتابخانه ها عبارت است از :
الف . ابتكار اوليه اين است كه مواد ( كتابها ، نشريات ، مجلات ، روزنامه ها ، تصاوير و غيره ) به شكل ديجتالي ذخيره شوند .
ب . دومين ابتكار مربوط به ارتباطات است .
مواد در كتابخانه الكترونيكي هميشه از روي نسخه اوليه اثر نسخه برداري مي گردد . تمامي اين چالشها تأثيرات دامنه داري خواهد داشت .
اطلاعات درقالب ديجيتالي شده و در شبكه جهاني وب قابل دسترس خواهد بود . مديريت حق مؤلف در دنياي الكترونيكي تغيير خواهد كرد . معرفي كتابخانه هاي ديجيتالي بر كار كاركردهاي سنتي تأليف ، ويرايش ، نشر ، نقد و بررسي ، فروش كتاب ، كتابخانه ها ، خوانندگان و مشتريان تأثير خواهد گذاشت .
چالش مديريت نشر الكترونيكي به تغييرات بنيادي در روش سازماندهي و مديريت كتابخانه ها احتياج پيدا خواهد كرد .
راهبردهاي مديريتي مورد نياز عبارتند از :
- ارتقاي انعطاف پذيري در سازماندهي ،
- تسهيل هماهنگي و همكاري در بخش هاي مختلف سازماني ،-
- ارتقائ توانايي كاركنان براي سازگاري با تغييرات مداوم ، و
- حذف قلمرو در سازماندهي و توسعة اهداف و ارزش هاي مشترك كه همكاري را در ميان واحدهاي اجرايي براي توسعة مجموعة كتابخانه هاي ديجيتالي گسترش خواهد داد .
نشر الكترونيكي مفاهيم بنيادي زيادي براي توسعة مجموعه در بر دارد و به عنوان گرد آوري آگاهانه و منظم مجموعه منابع اطلاعاتي تعريف شده است كه كتابخانه دسترسي به آن را فراهم مي سازد . انتخاب نشريات الكترونيكي بر هر واحد كاري در كتابخانه تأثير مي گذارد خصوصيات ويژة رسانه هاي جديد و مفاهيم عميق سازماني در تصميم گيري براي فراهم آوري امكان دسترسي به انتشارات در قالب هاي نوين به توسعة مدل هاي سازماني جديد براي انتخاب و چار چوب نظري براي تبديل به كتابخانة الكترونيكي احتياج دارد .
در فرآيند توسعة كتابخانة ديجيتالي براي توسعه مجموعه به يك الگو نياز داريم . بر اساس مشخصه هاي منابع اطلاعاتي و چگونگي استفاده از اين منابع ، دماس پنج نوع اصلي براي اين منابع ارائه داده است كه آنها را (( انواع اصلي اطلاعات )) مي نامد . اين پنج نوع عبارتند از : 1 )نرم افزارهاي كاربردي 2 ) فايل هاي كتابشناختي 3 ) تمام متن 4 ) فايل هاي عددي و 5 ) چند رسانه ايها .
مشخصه هاي كتابخانه هاي ديجيتالي
سه مشخص مهمي كه كتابخانه هاي ديجيتالي را متمايز مي سازد عبارتند از :
1 – اسناد : مجموعه هاي كتابخانة ديجيتالي در بر گيرنده اسناد ثابت و هميشگي هستند .
2 – فناوري : كتابخانه هاي ديجيتالي بر پاية فناوري مي باشند ؛
3 – كاركرد : كتابخانه هاي ديجيتالي بوسيله اشخاصي مورد استفاده قرار مي گيرند كه به طور مجزا كار مي كنند .
ما در آستانة ورود به فضاي الكترونيكي و كاوش در اينترنت و وب جهانگستر هستيم . از طريق اينترنت مي توان جزئي از دهكدة جهاني بود و به طور مداوم به مبادلة اطلاعات پرداخت . وب جهان گستر پيشرفته ترين نظام كاوش و جستجويي است كه بر اساس الگوي فرامتني در اينترنت به كار مي رود . وب امكان كاوش نامحدود دانش بشري دنياي ديجيتالي را فراهم مي سازد . با وجود اين امكانات ، امكان دسترسي به صدها پايگاه اطلاعاتي و در دسترس قرار دادن اطلاعات براي جامعة استفاده كنندگان فراهم مي شود . دسترسي به پايگاههاي اطلاعاتي لوح هاي فشرده از طريق شبكه هاي محلي و شبكه هاي گسترده مزيت ديگري به حساب مي آيد .
يكپارچه سازي اطلاعات
كتابخانه هاي ديجيتالي به عنوان تجلي تحولات در رسانه هاي اطلاعاتي متعلق به آينده اي نزديك هستند بنا بر اين اغراق آميز نيست اگر بگوييم كه ما در حال حركت به سوي محيط ديجيتالي هستيم و اطلاعات ديجيتالي ممكن است جانشين اطلاعات چاپي گردد . اين نوشتار به بررسي اين مطلب مي پردازد كه كتابخانه سازماني است داراي هدفي معين كه موانع مكاني و زماني را پشت سر مي گذارد و وجود آن وابسته به شكل فيزيكي مدارك نيست . هدف كتابخانه برقراري ارتباط بين گذشته و حال و شكل دادن به آيندة جامعه است . كتابخانه اين هدف را بوسيله حفظ پيشينه هاي فرهنگي بشري انجام مي دهد . تغيير اين رسالت در آيندة نزديك بعيد مي باشد .
بنابر اين تمركز بر كتابخانه ها بايستي برروي فراهم آوري ، سازماندهي و اشاعه دانش و اطلاعات باشد و نه رسانه ها . با ديجيتالي كردن دانش و اطلاعات ، هردو به صورت سيال در آمده و از ظرف خود جدا شده اند . بدين ترتيب ، احتمال تغيير در نقش و موقعيت كتابخانه سنتي وجود دارد .
با ظهور فناوري ديجيتالي امكان تلفيق طولي و عرضي دانش و اطلاعات افزايش يافته است . از نظر تاريخي ، انتقال دانش و اطلاعات سه مرحله را پشت سر گذاشته است : كدام : دست نوشته و چاپ . (( بزرگرههاي اطلاعاتي )) به عنوان نتيجه (( نوشتار الكترونيكي )) چهارمين تحولي است كه حلقة گم شدة انتقال فوري دانش و اطلاعات را به وجود آورده است . در حال حاضر امكان انتقال مقادير زياد صوت و تصوير داده در جهان در يك لحظه واحد وجود دارد .
دانش و اطلاعات
رايانه و فناوري هاي اطلاعاتي ما را به سوي موج سومي هدايت مي كنند كه تأثير مهم بر توسعه اجتماعي ، اقتصادي بشر گذاشته است . دو موج اول شامل موج كشاورزي و صنعتي بوده اند .
متخصصان كتابداراي و اطلاع رساني بايستي از اين واقعيت آگاه باشند كه امروزه ديگر كار و سرمايه درآمد اصلي نيستند ، بلكه به عنوان منبعي راهبردي در توسعه اجتماعي ، اقتصادي ملت ها مطرح هستند . در اين زمينه دانش اطلاعات براي رهبري ، راهنمايي و حمايت جامعة اطلاعاتي ضروري مي باشد . در اين مقوله بين اطلاعات و دانش بايستي فرق قائل شويم . دانش مجموعه و تمام آن چيزي است كه براي جامعه شناخته شده است و ارزش اجتماعي بيشتري دارد ، حال آنكه اطلاعات مخصوص كاربران بوده و درونداد لازم براي توليد و توسعه دانش بيشتر و محصولات مبتني بر دانش مي باشد .
از اين رو ، متخصصان كتابداري و اطلاع رساني براي حل مسئله ؛ نظام توليد ، مديريت و مهارت هاي اطلاع رساني ؛ ارزش بالاي اطلاعات و سرانجام استفاده از اطلاعات براي تحليل و حل مسائل شخصي و كاري در اختيار داشته باشند .
كتابخانه ها هميشه از فناوري هاي جديد براي انجام تعهدات اساسي خود بهره گرفته اند و بهره گيري از فناوري ديجيتالي در كتابخانه ها بخشي از اين فرايند تاريخي است . اصطلاح كتابخانه ديجيتالي ، كتابخانه الكترونيكي و كتابخانه مجازي تقريباً به طور مترادف بكار مي روند و هيچكدام اصطلاح دقيقي و درستي نيست . كتابخانه ديجيتالي و الكترونيكي تقريباٌ يك معني دارند و يك چيز واحد مي باشند كه الزاماً در شبكه قرار نمي گيرند ولي داراي اطلاعات ديجيتالي همراه انتشارات چاپي هستند . اما كتابخانه ديجيتالي كتابخانه اي است كه هيچگونه حد و مرز فيزيكي ندارد ، در سرتاسر جهان گسترده است و هر كس مي تواند از طريق ايستگاه هاي كاري متصل به شبكه ، به بازيابي در دنياي اطلاعات بپردازد . به هر حال ، كتابخانة ديجيتالي ، كتابخانة الكترونيكي و كتابخانة مجازي تنها به عنوان وسيله اي براي دست يافتن به اهداف كتابخانه ها و تغيير ظاهر آنها در طي زمان است . متخصصان بايستي خود را با فناوري هاي جديدتر تطبيق داده و از فرصت هاي به دست آمده از سوي رسانه هاي جديد استفاده كنند ، ولي نبايستي اين هدف اوليه را فراموش كرد كه پيام ، مهمتر از رسانه اي است كه از طريق آن انتقال مي يابد . بايستي ذكر شود كه هر چند فناوري هاي خبره باشند ، دانش و اطلاعات نيز به همان ميزان و به طور هم زمان پيچيده هستند . اين عمل نتيجة تنوع زياد رسانه هايي است كه قبلاً وجود نداشته اند . رسانه هاي جديد چالش هاي زيادي را به بار آورده اند و بزرگترين چالش اطمينان از مساوات در دسترسي به اطلاعات است كه احتياج به تلاش براي تغيير ديدگاه عمومي مسئولان رده بالا ، متخصصان كتابداري و اطلاع رساني و كار بران نهايي دارد . ايجاد اين تغيير نياز به توجه به فراسوي هدف ، به اخلاق حرفه اي و فلسفه حرفه دارد . با ديجيتالي كردن اطلاعات امكان گسترش شكاف موجود بين (( داراها )) و (( ندارها )) افزايش يافته است .
كاربران اطلاعات ديجيتالي
كاربران اطلاعات ديجيتنالي شده را مي توان به چهار گروه تقسيم كرد :
1 . كساني كه به تازگي به استفاده از جديدترين فناوري و اطلاعات ديجيتالي شده روي آورده اند .
2 . كساني كه از اين فناوري ها و اطلاعات ديجيتالي شده استفاده مي كنند و به سرعت در حال گسترش استفاده از آن هستند .
3 . كساني كه به نسبت به استفاده از فناوري هاي جديد براي بازيابي اطلاعات ترديد دارند .
4 . كساني كه مجموعي از سه گروه بالا هستند ولي براي استفاده از فناوري به منظور دسترسي به اطلاعات جهاني آموزش نديده اند .
آخرين گروه ، بزرگترين گروه كاربران هستند . بنابر اين سواد اطلاعاتي عمومي مورد نياز است تا فاصله بين (( داراها)) و ((ندارها )) كم شود و ما را براي حركت به سوي هدف فراهم آوري دسترسي برابر به اطلاعات قادر سازد .اين هدف مسئله خدمات رايگان يا كم هزينه را مطرح مي سازد . دامنة خدمات اطلاع رساني ارزش افزوده و پولي توسط فروشندگان اين اطلاعات نه تنها پذيرفتني نيست بلكه با كاهش بودجة كتابخانه و افزايش انتظارات كاربران ، افزايش مي يابد .
چالش ها و فرصت ها
يكپارچه سازي و روز آمد سازي ، حفظ تعادل نسبي بين آموزش اطلاعات چاپي و ديجيتالي ، آموزش متخصصان و كاربران نهايي ، موضوعات مربوط به حق مؤلف ، امنيت ، شخصي بودن اطلاعات ، چند زبانه بودن اطلاعات و اتصال به اينتر نت و ISDN ها از جمله چالش هاي معدودي هستند كه در اين حرفه با آنها روبرو هستيم .
فناوري ديجيتالي از چند نظر گسترش يافته است . احتمال شكستن انحصار ناشران تجاري از طريق نشر الكترونيكي وجود دارد . اين موضوع در شرف تكوين است و اگر به سرعت اقدام نشود ممكن است كه فرصت از دست برود . براي اين منظور همكاري فعالي بين مؤسسات و سازمان هاي مختلف عموم نظير كتابخانه ها ، دفاتر انتشاراتي و مراكز رايانه اي در دانشگاهها و همچنين همكاري بخش هاي عمومي و خصوصي در سطح جهاني لازم است . از اين فرصت نيز مي توان براي ترويج وجهة حرفة خود استفاده كنيم . قبلاً متخصصان كتابداري و اطلاع رساني دريافت كنندة نهايي بودند . مداركي را مي پذيرفتند كه بوسيلة ناشران تجاري عرضه شده و شكاف بين تقاضا و عرضه را پر مي كردند . با وجود امكانات نشر الكترونيكي بايستي نقش خود را وسيع تر كرده و شرايط را با نشر در سطوح محلي به كمك فناوري جديد تغيير دهيم .
اين عقيده كه با ديجيتالي كردن اطلاعات ، موجوديت كتابخانه ها مورد تهديد قرار مي گيرد بي اساس است . همانگونه كه قبلاً اشاره شد ، بعيد است كه مأموريت كتابخانه ها تغيير كند بلكه نقش كتابخانه ها ممكن است در اثر ديجيتالي كردن اطلاعات گسترش يابد . بدون شك ساختار و سازماندهي فعلي كتابخانه هاي سنتي ممكن است تغيير پيش بيني نشده اي به خود ببيند ، اما كتابخانه نه عنوان سازماني كه نيازهاي جامعه مورد نظر خود را تأمين مي كند جزء جدايي ناپذير از جامعه باقي مي ماند . برخلاف ديدگاهها و پيش بيني ها انتشارات چاپي و كتابخانه ها شوك رسانه هاي جديد جان سالم بدر خواهند برد .
شبكه سازي و كتابخانه هاي ديجيتالي
كتابخانه هاي ديجيتالي در هر سطحي كه باشند بايستي جزء جدايي ناپذير از شبكه جهاني را تشكيل دهند . ارزش كتابخانه ها و شبكه هاي اطلاع رساني نبايستي كم اهميت تلقي شود . پست الكترونيكي (E-mail ) ، پروتكل انتقال فايل (FTP ) ، تله نت (Telnet ) ، فرامتن ( HTTP ) ، گوفر ( Gopher ) ، WWW ، فهرستهاي پيوسته ( Online catalogs) ، راهنماها Directories ، نقشه ها ، پايگاههاي اطلاعاتي ( Databases ) ، مجلات الكترونيكي ( E-Journals ) ، خبرنامه هاي الكترونيكي ( E-newsletters ) ، گروههاي بحث ( Discussin lists ) ، آگاهي نامه ها ( Bulletin boards ) ، گروههاي خبري يوزنت ( Usenet News groups ) ، آرچي ( Archie ) ، ورونيكا ( Veronica ) ، وايز ( Wais ) ، موزاييك ( Mossaic ) ، نت اسكيپ ( Netscape ) و غيره از جمله خدمات ارزشمندي هستند كه از طريق اينترنت قابل دسترسي مي باشند . اين خمات ما را در دسترسي گسترده به اطلاعات جهاني كمك مي كنند .
بيان ارزش اطلاعات براي اقتصاد ، جامعه و توسعه فكري تقريباً حالت كليشه اي به خود گرفته است . حال آنكه شبكه ، خدمات با ارزشي را براي افزايش دسترسي به دنياي اطلاعات نويد مي دهد . بزرگراه هاي اطلاعاتي انتقال سريع صدا ، تصوير و داده ها را به مقدار زياد تسهيل مي كنند .
ملزومات
نياز مبرم به اتخاذ سياست اطلاع رساني ملي و توسعة زير ساخت اطلاع رساني ملي حس مي شود . به اين منظور كميته اي دائمي در سطح ملي بايستي تأسيس گردد . همچنين در بخش ارتباطات لازم است رقابت شديدي بوجود بيايد . اگر به شركت هاي خصوصي اجازه داده شود كه به اين عرصه وارد شوند ، همانند آنچه در بريتانيا و ايالات متحده آمريكا صورت گرفته ، مشكلات بسيار موجود در رابطه با تعرفة ارتباطات حل خواهد شد و اين ايدة خوبي براي ديجيتالي كردن پيشينه هاي موجود است. بخش خصوصي مي تواند زير ساخت لازم را كه بخش عمومي براي ديجيتالي كردن دانش و اطلاعات موجود مورد استفاده قرار مي دهد ، فراهم سازد . توسعة محيط كابرپسند و به استاندارد درآوردن پروتكل ها ، فعاليت هايي هستند كه احتياج به توجة مداوم متخصصان كتابداري و اطلاع رساني و كساني كه درگير صنعت اطلاع رساني هستند ، دارد . سواد اطلاعاتي از ديگر شرايط واجب است به اين منظور آموزش و تربيت متخصصان كتابداري و اطلاع رساني و كاربران نهايي يك موضوع اصلي است كه بايستي حل شود .
سواد اطلاعاتي در برگيرندة سواد سنتي ، سواد رايانه اي ، سواد رسانه اي و سواد شبكه اي در زمينة مهارت هاي حل مشكل اطلاعاتي است . در واقع نياز واقعي و فرايند كلي حل مشكل نيروهاي اصلي هستند كه باعث بوجود آمدن نياز به آموزش و تربيت مي شوند . هم اكنون از طريق اينتر نت امكان دسترسي به تعدادي از آشيوهاي غني الكترونيكي فراهم شده است . آگاهي نامة كتابخانه ها در بريتانيا، سرويس گوفر دانشگاه ايالتي كاروليناي شمالي ، Infoslug ( كاليفرنيا ) ، CICNET ( ميشيگان ) و سرويس گوفر كتابخانه كنگره در ايالات متحده آمريكا مراكز با ارزشي هستند كه اطلاعات مورد علاقه متخصصان كتابداري و اطلاع رساني را در اختيار مي گذارند .
همچنين موضوعات زيادي توسط سرويس گوفر و آرشيوهاي اطلاعاتي الكترونيكي از طريق وب جهان گستر (www ) بر روي اينتر نت در دسترس قرار دارند . آرچي ، ورونيكا ، وايز ، موزاييك و نت اسكيپ ابزاري مفيد براي شناسايي اطلاعات مناسب در شبكه مي باشند . DCLC و BLDSC از ديگر منابعي هستند كه امكان دسترسي به اطلاعات شبكه را افزايش مي دهند .
محيط اطلاعات الكترونيكي
در محيط الكترونيكي لازم نيست كه مالك انتشارات باشيم تا بتوانيم دستيابي سريعي به آنها داشته باشيم تا بتوانيم سريعي به آنها تدارك ببينيم . منابع اطلاعاتي فراواني را مي توان در دسترس جامعة استفاده كننده قرار داد كه كتابخانه نمي تواند آن منابع را از طريق فراهم آوري يا خريد و ذخيره سازي در اختيار آنها قرار دهد .
مجموعه الكترونيكي مي تواند تغيير پذيرتر و پوياتر و متنوع باشد و مي توان تنها قسمتي از مدارك را انتخاب كرد كه مناسب تر باشد و احتياجي نيست كه تمام مدارك را تهيه نمود . مكان يابي تمامي موارد موجود در شكل ماشين خوان سريع تر از مجموعه هاي سنتي چاپي موجود در قفسه هاست . تمامي كتابداران در كشورهاي توسعه يافته كلاً به محيط الكترونيكي گرايش پيدا كرده اند و در كشورهاي در حال توسعه در فرآيند حركت به سوي محيط الكترونيكي جديد قرار دارند تا مكان شايستة خود را يافته و خود را با جامعة اطلاعاتي متغيير ، عليرغم تمامي محدوديتهاي آن تطبيق دهند .
در محيط ديجيتالي منحصراً اطلاعات ديجيتالي اشاعه داده مي شود و اغلب اطلاعات از طريق دسترسي دور دست به دست مي آيد . بسياري از اين اطلاعات داراي طول عمر و دوام كمي هستند . در اين شرايط براي كتابداران مشكل است كه تصميم بگيرند :
1 . از آنجا كه بيشتر اين اطلاعات مستقيماً در دست كار بران قرار مي گيرد ، چه كسي بايد آن را بدون دخالت دانش كتابداران قابل دسترس سازد .
2 . از چه استانداردهايي بايد پيروي كرد .
3 . چه گروه از كاربران مورد شناسايي قرار گرفته و اطلاعات در دسترس آنها قرار گيرد . اطلاعات معمولاً ساختار يافته نيست ، هيچ قانون يا رمزي مورد پيروي قرار نمي گيرد ، و هيچ كس بر روي اطلاعاتي كه در دسترس قرار مي گيرد كنترلي ندارد .
سازماندهي داده ها يا اطلاعات احتياج به فهرست نويسي داريم و نيازمند الگوي مناسبي براي سازماندهي داده ها با شاخص استاندارد هستيم .
فناوري تخصصي براي فشرده سازي و سازماندهي اطلاعات مورد نياز است . اينها چالش هاي عمده در محيط كتابخانة ديجيتالي هستند . مي توان فناوري هاي كتابخانة ديجيتالي را در تمامي مؤسسات به كار برد اين فناوريها در چند سال گذشته تقريباً نا آشنا بوده اند ولي هم اكنون سرعت پيشرفت و كابرد آنها سريعتر شده است .
كتابخانه هاي دانشگاهي هنوز تا دستيابي به اهدافي كه به خاطر آن به وجود آمده اند راه زيادي در پيش دارند . از اين رو بايستي امكان استفاده از شبكه هاي موجود از جمله اينترنت را در نظر بگيرند . اينترنت هزاران رايانه و شبكه رايانه اي را در سراسر دنيا به هم متصل مي كند كه بوسيلة آن دسترسي به ثروتي از اطلاعات در سراسر دنيا به هم متصل مي كند و فرصت هايي براي بهره گيري از اطلاعات الكترونيكي فراهم مي شود .
مشكلات پيش روي كتابخانه هاي دانشگاهي در استفاده بهتر از رسانه هاي الكترونيكي به منظور برآوردن نيازها و احتياجات كاربران ، زياد است . مالك بودن انتشارات الكترونيكي به منظور برآوردن نيازها و احتياجات كاربران ، زياد است مالك بودن انتشارات الكترونيكي به منظور برآوردن نيازها و احتياجات كاربران زياد است . مالك بودن انتشارات الكترونيكي با توسعة امكانات زير ساختي به منظور دسترسي به اطلاعات بدون داشتن انتشارات ، موضوع مهمي است كه بايستي كتابداران در رابطه با آن تصميم بگيرند . چالش آشكار كتابخانه هاي دانشگاهي اين است كه چگونه اشكال سنتي را با منابع الكترونيكي يكپارچه سازند در حالي كه رسانه هاي چاپي اكثريت را تشكيل مي دهند .
چالش ديگر عامل هزينة توسعه و ايجاد دسترسي به منابع الكترونيكي است . منابع الكترونيكي هميشه به قدر كافي از لحاظ كتابشناختي كنترل نمي شوند . گاهي اوقات نيز به آساني قابل شناسايي و بررسي نيستند . منابع الكترونيكي غالباٌ سيال ، تعاملي و متغير هستند و اغلب متعلق به هيچ كتابخانه اي نمي باشند . مفهوم ارزشيابي به منظور مرتبط بودن اطلاعات موجود به شكل الكترونيكي ، چالش اصلي بعدي است كه احتياج به رويكرد متفاوتي نسبت به رسانه هاي چاپي دارد .
در عصر اطلاعات الكترونيكي و محيط شبكه سازي ايجاد دسترسي مهم تر از توسعة مجموعه است . هچنين ماهيت و ويژگي ها ، تنوع زياد و گوناگوني انتشارات الكترونيكي ، چالش هايي را براي متخصصان در سازماندهي و ادارة كتابخانه ها ايجاد مي كند .
ديگر چالش مهمي كه كتابخانه ها دانشگاهي با آن روبرو هستند آموزش و تربيت متخصصان كتابخانه هاي دانشگاهي براي برآوردن مقاصد ذيل است :
1 . ايجاد فرهنگ رايانه اي ،
2 . استفاده از رايانه براي چاپ بر روي كاغذ ،
3 . اداره ، توسعه ، سازماندهي و توزيع نسخه هاي الكترونيكي انتشارات چاپي و انتشاراتي كه فقط به شكل الكترونيكي هستند ،
4 . استفاده از كنفرانس رايانه اي براي تسهيل نگارش هاي گروهي ،
5 . توليد محصولات متني و طراحي انواع جديد انتشارات با استفاده از حركت ، صدا و ديگر قابليت هاي رسانه هاي الكترونيكي .
چالش ديگري نيز وجود دارد كه مربوط مي شود به آموزش كاربران نهايي در استفاده از ابزارها و خدمات ، ابزارهاي بازيابي ، مرورگرها ، امكانات دفتر چه يادداشت ، امكانات كپي كردن و چسباندن، كمكهاي پيوسته ، شيوه هاي آموزشي ، واژه نامه ها و فرهنگ لغات ، مسيرها ، گرد آورنده ها ، امكانات مسير برگشت فايل ها و ابزارهاي جستجو كه استفاده از اطلاعات انتشارات الكترونيكي از طريق برنامه هاي آموزشي كاربران را ممكن مي سازد . وجود اين چالش به خاطر اين است كه كاربران به استفاده از كتابهاي معمولي عادت كرده اند .
ديجيتال سازي به معني تبديل رسانه هاي آنالوگ – كتاب ها ، مقالات ، مجلات ، عكس ها ، نقاشي ها ، ريز نگاشت ها ، به قالب الكترونيكي از طريق اسكن كردن ، نمونه گيري يا حتي ورود مجدد اطلاعات آنها است ايجاد مجموعة ديجيتالي اطلاعات با ويژگي هاي چند رسانه اي باعث دسترسي سريع و آسان تعداد زيادي از كاربران مي گردد . بهبود دسترسي به منابع اطلاعاتي يكي از انگيزه هاي اصلي ديجيتال سازي مدارك مي باشد .
ديجيتال سازي راه حل هايي براي مشكلات كتابخانة سنتي مثل نگهداري ، حفاظت ، فضاي ذخيره ، مدارك چند رسانه اي ، دسترسي دوردست به مجموعه هاي اطلاعاتي و فراهم آوري آثار اصلي ديجيتالي توليد شده توسط ناشران ، سازمان ها و محققان ارائه مي دهد و دسترسي به موادي را كه در مجموعه وجود ندارند ممكن مي سازد و نكاتي را كه در مورد وب سايت ها ، مجموعه هاي كتابخانه هاي ديگر و سرورهاي (servers ) ناشران به دست مي دهد .
محيط كاري كاربر كتابخانه
كاربران خدمات كتابخانه علاوه بر استفاده از فنآوري قديمي كاغذ ، قلم و نسخه برداري به طور فزاينده از فناوري جديد اطلاعات و ذخيرة الكترونيكي نيز استفاده مي كنند . ابزارهاي جديد گزينه هاي توانمدي را براي كار با داده ها ، متون ، صدا و تصاوير ارائه مي دهند . به عنوان مثال ، كاهش ميزان كار براي ارسال يك پيام يا متن به صورت الكترونيكي براي همكاري در فاصله دور ، جمع آوري فهرست اعلام ولغات يك كتاب ، محاسبه و شبيه سازي پيچيده ، بزرگ سازي تصوير و تجزيه و تحليل مجموعه اي بزرگ از داده هاي عددي را در نظر بگيريد . پيش بيني مي شود در پردازش اطلاعات به طور روز افزوني از الگوي سنتي ًً خواندن ، فكر كردن و نوشتن ًً فاصله گرفته مي شود و از رايانه بسيار بيشتر از روشهاي سنتي ً محاسبه ًً استفاده مي گردد .
چون خدمات كتابخانه براي استفاده افراد ارائه مي شود ، دو رابطه اهميت مي يابد : چگونه تغييرات در ارائه خدمات كتابخانه بركاربران كتابخانه تأثير مي گذارد و آنها چه مي كنند ؟ و چگونه تغييرات در وظايف و عادتهاي كاري كاربران كتابخانه بر ارائه خدمات كتابخانه تأثير مي نهد ؟
تغيير از كتابخانة كاغذي به كتابخانة خودكار اساساً براي رايانه اي كردن راهكارهاي داخلي كتابخانه بوده است . البته تا زماني كه فهرست پيوسته كاملاً جايگزين فهرست برگه شود ، تأثير كمي بر كاربران كتابخانه داشته است و دلايل كمي وجود دارد كه بيش از اين باشد . قبل از آن زمان ، ممكن است به فرايندهاي توسعه يافته امانات ، و نيز شايد به فهرستهاي گوناگوني كه بهتر توليد شده اند توجه كرده باشند ، ولي حركت به سمت كتابخانه خودكار بيشتر تأثير داخلي بر كتابخانه داشته است و مستقل از تغييرات در عادت هاي كاري كاربران كتابخانه بوده است .
فهرست پيوسته دو نوع تأثير دارد . براي تمام كساني كه به كتابخانه مراجعه مي كنند به جاي استفاده منفعلانه از برگه دانها ، نوع متفاوتي از فهرست با صفحه كليد ، نمايشگر رايانه و روش جديد جستجو وجود دارد كه بايد آموخته شود .
تأثير متفاوت ديگر فهرست پيوست بر تعداد روز افزون كاربراني است كه عادتها و محيط كاري آنها به نحوي تغيير كرده كه همواره از رايانه استفاده مي كنند . براي اين افراد امكان دسترسي راه دور به فهرست كتابخانه ، توسعه جديد و مهمي در خدمات كتابخانه اي است . در زمان چاپ و توزيع فهرست كتابخانه به شكل كتابي ، در قرن نوزدهم ، اين نوع دسترسي به فهرست امكان پذير نبوده است. حقيقت آن است كه اين نوع گسترش خدمات از طريق خودكار سازي فهرست تنها به نفع كساني است كه فنآوري لازم براي استفاده از آن را در اختيار دارند .
تأثير ويژة دوم – غني سازي خدمات براي كسانيكه عادتهاي كاري و تجهيزات شان به آنها اجازه بهره گيري را مي دهد – ويژگي اساسي تغيير از كتابخانه خودكار به كتابخانه الكترونيكي است . توانايي كتابخانه در ارائه خدمات دسترسي به منابع ذخيره شده الكترونيكي از درون كتابخانه و چاپ نسخه هاي كاغذي آن آشكارا گسترش مفيد خدمات است . اين خدمت را مي توان با ارائه نتايج چاپي جستجوي كتابشناختي كه بوسيله كتابدار براي كاربر كتابخانه انجام شده است هماهنگ دانست . اما توانايي كتابخانه در مديريت دسترسي به منابع ذخيره شدة الكترونيكي در خارج از كتابخانه ، به نحوي كه كاربران با تجهيزات و مهارت مناسب خوشان بتوانند از اين منابع استفاده كنند ، به مراتب توسعة بيشتر خدمات كتابخانه اي بشمار مي رود .
استفادة گسترده از كتابخانة الكترونيكي به تغيير عادتهاي كاري و محيط كار كاربران كتابخانه بستگي دارد . در بسياري از محيط هاي كاري بخصوص در دانشگاهها و شركتها ، و بين متخصصان و كاركنان اداري و نويسندگان ، استفادة گسترده و فزآينده اي از رايانه و ارتباطات دور معمول شده است . اشخاصي كه انجام كارشان به محيط رايانه اي بستگي دارد . به كتابخانه الكترونيكي نياز دارند . زيرا مديريت مؤثر بر كارشان به دستيابي به پيشينه هاي الكترونيكي بستگي دارد .
به دلايل فوق تحول از كتابخانة خودكا به كتابخانه الكترونيكي بايد همراه و همگام با تغييرات مشابه در ًً محيط كاري ًً افراد باشد كه كتابخانه به آنها خدمت مي كند . وقتي كاربران كتابخانه به صورت الكترونيكي كار مي كنند . فقدان دسترسي را دور به يك فهرست پيوسته و عدم دسترسي به منابع الكترونيكي ممكن است به عدم استفاده از خدمات كتابخانه منجر شود . كتابخانه الكترونيكي مفيد خواهد بود ، ولي تا زماني كه كاربران كتابخانه به صورت الكترونيكي كار نكنند كارايي آن كامل نخواهد بود . فناوري قديمي كاغذ ، قلم واخيراً نسخه برداري تغيير زيادي در استفاده از كتابخانه به عنوان محل ًً خواندن ، فكر كردن و نوشتن ًً ، به وجود نياورده است . در مقابل ، فناوري جديد اطلاعات با روشهاي مبتني بر رايانه در حال تغيير استفاده از مواد كتابخانه اي است ، مانند ؛ شناسايي ، مكان يابي ، دسترسي ، انتقال ، تجزيه و تحليل ، دستكاري ، مقايسه و ويرايش متون ، تصاوير ، صداها و داده ها .
پيوند نزديك بين توسعة خدمات كتابخانه و تغيير در روشهاي كاري كاربران به چشم انداز جديد افراد مسئول خدمات كتابخانه اي نياز دارد . دستيابي تلفني ضيعف و كند به فهرست پيوسته در ارسال ، محدوديت دامنه ، يا از دست دادن فيلدهاي پيشينة فهرست ناراحت كننده است .
زير بناي فني
در برنامه ريزي و طراحي كتابخانة امروزي عدم توجه به اين نكته كه بخش مهم فزاينده اي از كابران كتابخانه از يك رايانه و ارتباطات راه دور براي اتصال بين رايانه ها ، كتابخانه ها و پايگاههاي اطلاعاتي استفاده مي كنند ، احمقانه به نظر مي رسد . نشان دادن نياز هاي مورد نظر چندان مشكل نيست : نقطة شروع پذيرش اين اصل است كه انواع خدماتي كه تاكنون در كتابخانه هاي كاغذي ارائه مي شد ، براي كساني كه در حال حاضر از فنآوري جديد اطلاعاتي استفاده مي كنند بايد قابل دسترس باشد . بنا بر اين كاربر كتابخانه از طريق رايانه و در هر كجا بايد بتواند اعمال زير را انجام دهد :
1 . بدون اينكه به مراجعه به فهرستهاي برگه اي و يا فهرستهاي بر روي ميكروفيلم نياز باشد ، در فهرست كتابخانه ، شامل تمامي موجودي فهرست شده جستجو كند . ًًًً فهرست ًً كتابخانه همچون مجموعه اي از دايره هاي هم مركز هستند كه شامل موجوديهاي كتابخانه هاي محلي و نزديك و دور است . در هر فهرست ، جستجوگر بايد امكان گسترش جستجو به فايل ها مرتبط مانند پيشينه هاي امانت ، مواد فهرست نشده و فايل هاي مواد در دست سفارش را داشته باشد .
2 . در كتابشناسيها جستجو كند و بتواند محل مواد فهرست شده اعم از شكل كاغذي ، ميكروفيلم و يا پيوسته را بيابد .
3 . در راهنما و آثار مرجع جستجو كند .
4 . داده هاي عددي را در پايگاههاي اطلاعاتي علمي ، اقتصادي ، فني و اجتماعي جستجو كند و به راحتي هر مجموعه اي از داده هاي مورد نياز را بازيابي نمايد .
5 . تصاوير و تصاوير متحرك را جستجو كند – عكسهاي روي اسلايد ، فيلم ، عكس و نوار ويدئو را جستجو و نسخه هايي از آن را براي استفاده بازيابي نمايد .
6 . در متن جستجو كند ، چه متوني كه از قبل مي شناخته يا آنهايي را كه در فهرست يا كتابشناسي يافته است .
اين منابع ( فهرستها ، كتابشناسيها ، راهنماها ، داده هاي عددي ، تصاوير و متن ) بايد در محل كار كاربران كتابخانه با ابزاري كه معمولاً كار مي كنند قابل دسترس باشد و امكان نسخه برداري از شكل الكترونيكي و ذخيره در رايانه شخصي ، چاپ يا سفارش نسخه اي از مواد چاپي وجود داشته باشد . منابع بايد متناسب با راحتي استفاده كننده باشند . در موقع لزوم در دسترس قرار گيرند ، احتياج به حداقل كوشش يا مراحل رسمي باشد و به تدريج با تجربه هاي رايانه اي شخصي هماهنگ شود . آنها بايد امكان حركت راحت از يك فايل يا وظيفة به فايل يا وظيفة ديگر و يكپارچه سازي فرآيندها رايانه اي و غير خودكار را به وجود آورند . كتابخانه الكترونيكي شامل سخت افزارها و نرم افزارهاي ناهمگني است كه بر سازگاري ، ارتباط و توانايي انجام اعمال متقابل از طريق توافقنامه هاي استاندارد تاكيد زياد دارد . پيچيدگيهاي فني ارائه چنين خدماتي بايد از ديد كار بران كتابخانه پوشيده بماند .
از خدمت به خود خدمتي ( سلف سرويس )
استفادة بالقوه از خدمات كتابخانه تا حد زيادي از استفاده بالفعل آن ، سهولت استفادة آن احساس مي شود ، بيشتر است . از يك طرف ، استفاده از كتابخانة الكترونيكي به يك زير ساخت فني بستگي دارد كه به طور فزاينده اي موجود است – حداقل تا آنجا كه كاربران خدمات كتابخانه اي در دانشگاهها و شركتها مدنظر باشند اينگونه است . از طرف ديگر،به نظرمي رسد كه كتابخانة الكترونيكي بسياري از محدوديتها كتابخانه كاغذي را حل مي كند ، مانند : محدوديتهاي كارايي مجموعه هاي محلي ، تمايل دسترسي به كتابهاي غير قابل دسترس ، ساعتهاي محدود كار كتابخانه ، و به خصوص نياز به حضور در كتابخانه براي استفادة از آن . با برطرف شدن اين محدوديتها و يا تعديل آنها افزايش قابل توجه استفاده از كتابخانه قابل تصور است .
به دليل امكان ارائه خدمات بيشتر در كتابخانة الكترونيكي ، به نظر مي رسد كه احتمالاً استفاده گسترده تر از خدمات كتابخانه اي بيشتر و بيشتر به تسهيل خود خدمتي بستگي داشته باشد ، تا اينكه صرفاً متكي به خدمت فرد به فرد به وسيلة كاركنان كتابخانه باشد – اگر چه مورد اخير مطلوبيت و ضرورت خواهد داشت و وظايف كاربران كتابخانه پيچيده تر خواهد شد . تامين اعتبار براي افزايش متناسب كار كنان كتابخانه محتمل به نظر نمي رسد حتي اگر تأمين مالي صورت گيرد ، استفاده از خدمات كتابخانه به طور افزايشي در خارج از ساختمان آن خواهد بود . به نظر مي رسد كه يك تغيير راهبردي ( استراتژيك ) از ارائه مستقيم خدمت فرد به فرد به سمت طراحي و ارائه خدامات كتابخانه به صورت خود خدمتي اجتناب ناپذير باشد . اگر چه خدمات كتابخانه اي غني تر و پيچيده تر مي گردند.
سازگاري با پيچيدگي
براي كاربراني كه در استفاده مهارت كافي ندارد ، با افزايش پيچيدگي كار مشكلاتي پيش مي آيد . راه حل هاي مختلف احتمالي عبارت اند از ( 1 ) :
1 . آموزش استفاده كننده : مهارت كاربر افزايش مي يابد .
2 . راهنمايي : در صورت امكان سيستم به نحوي طراحي گردد كه قادر به ارائه راهنمايي يا كمك مفيد باشد .
3 . ساده سازي : اگر پيچيدگي كار براي كاربر كاهش يابد ، به طور نسبي مهارت وي براي انجام كارها بيشتر كفايت خواهد كرد .
4 . ميانجي : پيش بيني يك فرد ميانجي مجرّب براي كمكهاي لازم ، مانند يك كتابدار مرجع ، عمل خوبي است .
5 . واگذاري : احتمالاً برخي از وظايف پيچيده را مي توان به سيستم واگذار كرد تا هوشمند تر كردن آن ، كار بعدي توسط خود سيستم پيش بيني و انجام گردد . اين راه حلهاي متفاوت مانعه الجمع نيستند . در موقعيت هاي متفاوت ، كار آيي هر كدام از اين روش ها يا تركيبي از آنها ممكن است بسيار متفاوت باشند .
به دليل تنوع گستردگي نياز هاي كاربران ، و نيز به دليل پيچيدگي ، نقص و نا كافي بودن سيستمهاي اطلاعاتي مشكلاتي را بوجود خواهد آورد كه سبب عدم كفايت روش " خود خدمتي " در كتابخانه خواهد بود . اين تصور كه بدون كمك كار كنان كتابخانه ، كاربران قادر به استفاده از روش هاي خود خدمتي هستند اسا ساّ غير منطقي است . كمك به كاربر از طريق سه روش همپوشان امكان پذير است : خدمات مرجع ، آموزشهاي كتابخانه و ارجاع .
خدمات مرجع
كتابدار مرجع تقريباً علاوه بر پاسخگويي به هر موضوع قابل تصور ، در انجام طرح هاي تحقيقاتي كمك مي كند ، استفاده از ابزار هاي پيچيدة كتابشناسي را توضيح مي دهد ، در بسياري پايگاههاي اطلاعاتي به صورت رايانه اي جست وجو مي كند ، جست وجوي اطلاعات درون خطي را رهبري مي كند ، و آموزش هاي رسمي و غير رسمي استفاده از خدمات كتابخانه اي را نيز انجام مي دهد . برخي از اين درخواستها با استفاده ازاطلا عات ساده و واقعي پاسخ داده مي شوند ، در حالي كه پاسخ به پاره اي از سؤالات به ساعتها يا حتي روز ها بررسي نياز دارد .
اولين و مهمترين وظيفة كاربر ، شناسايي و مكان يابي منابع مورد نياز است . براي بسياري از انواع مواد، ابزارهاي كتابشناختي موجود بسيار پيچيده يا حتي ناقص هستند و احتمالاً كاربر براي يافتن مواد مورد نياز خود به كمك كتابدار احتياج دارد . تشريح استفاده از ابزارمزبور تنها با كمك كتابدار امكان پذير است و كتابداران بايد مطمئن شوند كه تمامي منابع اطلاعاتي احتمالي مناسب را به خواننده معرفي كرده اند .
ابداع خدمات رايانه اي براي جستجو در پايگاههاي اطلاعاتي ماشين خوان ابعاد جديدي به خدمات مرجع و اطلاعاتي داده است . بسياري از خدمات اصلي چكيده نويسي و نمايه سازي مانند ًً چكيده نامه شيمي ًً و ًً راهنماي خوانندگان ًً علاوه بر شكل كاغذي به شكل پيوسته نيز جستجو مي شوند . كتابشناسي هاي زيادي نه تنها از طريق خدمات جستجوي درون خطي بلكه با ديسكهاي فشردة نوري در دسترس هستند . اين كتابشناسي ها در داخل كتابخانه همانند فايل هاي فهرستهاي درون خطي كتابخانه قابل جستجو هستند . فرمان هاي استفاده از اين سيستمها متفاوت مي باشند و نسخة درون خطي ممكن است با شكل كاغذي آن تفاوت داشته باشد .
آموزش استفاده از كتابخانه
براي آموزش استفاده از كتابخانه راههاي گوناگوني وجود دارد . در ساده ترين سطح ، روش آشنايي ًًً جلسه توجيهي ًً (Orientation ) يا ًً گردش هدايت شده ًً (Guid tour ) است كه هدف اصلي آن آشنايي دانشجويان با طرح ساختمان كتابخانه و محل منابع خدمات مختلف است . سطح تخصصي تر آموزش ، آموزش در ًً هنگام استفاده ًً ( Point of uae ) مي باشد . مانند : راهنماي چاپي فنون استفاده از منابع كتابخانه ، جزوهايي در بارة چگونگي استفاده از ابزارهاي كتابشناختي مانند خدمات چكيده نويسي و نمايه سازي ، نوارهاي ويدئويي ، نوارهاي صوتي ، نمايش نوارهاي اسلايد و راهنمايي شخصي به به وسيلة كتابدار مرجع براي پي گيري تحقيقات در رشته هاي خاص .
سطح سومي از آموزش نيز وجود دارد كه در كتابخانه هاي دانشگاهي از پشتيباني روز افزوني برخوردار شده است : كلاسهاي رسمي روش تحقيق و استفاده از كتابشناسيها كه به عنوان واحد دانشگاهي ، به ويژه براي دانشجويان دورة كارشناسي ، طراحي شده است . هدف اصلي چنين كلاسهايي افزايش مهارتهاي خود آموزي دانشجويان است .
آموزش استفاده از كتابخانه هزينه بر و زمان بر مي باشد ، اما به دليل تأثير بر افزايش خودخدمتي ( سلف سرويس ) به عنوان يك سرمايه گذاري مهم توجيه پذير مي شود . خدمات كتابخانه اي را مي توان تداوم آموزش به شمار آورد و براي تمامي سازمانها مواجهه با استفاده كنندگان ناموفق و نااميد مطلوب نيست .
ارجاع (referral )
شكل سوم كمك به خواننده ، ارجاع به منابع ديگر است و ممكن است شامل ارجاع يك سؤال مشكل به كتابخانه هاي تخصصي تر ، كتابدار يا ساير متخصصان ( ارجاع مرجع ) (Reference referral ) باشد و يا ارجاع استفاده كنندة كتابخانه به منابع مناسب تر باشد . در هر دو حالت بايد بدانيم كه ارجاع را به كجا يا به چه شخصي بدهيم تا شانس موفقيت بيشتري كسب شود . براي كارآيي بيشتر ارجاع ، شناخت دقيق منابع ضروري است .
استفاده از كتابخانه و تحقيق كتابشناختي پيچيده مي باشد و پيچيده تر نيز مي شود . براي اطمينان از استفادة مؤثر از منابع كتابخانه ، سرمايه گذاري بيشتر در آموزش استفاده كننده ضروري است . منابع هر كتابخانه شامل منابع تمامي كتابخانه هاي همكار نيز خواهد بود . اگر قرار باشد استفاده كنندگان كتابخانه از سرمايه گذاري در ارائه خدمات كتابخانه هاي آينده منافع بيشتري كسب كنند ، چنين سرمايه گذاري لازم خواهد بود .
سازمان و مديريت
اجراي هر طرح خدماتي موفق نخواهد بود و يا موفق باقي نمي ماند ، مگر ساختار سياسي ، اقتصادي درستي براي مديريت ، اختيار ، تخصيص منابع و پاسخگويي وجود داشته باشد . عدم موفقيت در توسعة يك ساختار مطلوب براي سازمان و مديريت عواقب بسياري خواهد داشت . با اين حال ، به سه دليل ، به جز ذكر چند نكتة كلي وارد جزئيات بيشتر نخواهيم شد .
نخست ، ساختار سازماني و مديريت آن به موقعيت بستگي خواهد داشت : ساختار سازماني و مديريت آن بايد با فرهنگ و سنتهاي سازمان مادر يا جامعة كتابخانه سازگار باشد . مديريتي كه در يك موقعيت مورد قبول است ، ممكن است در موقعيت ديگر مطلوب نباشد .
دوم ، انعطاف پذيري و سازگاري در سازمان و مديريت مهم مي باشد . ويژگيهاي كتابخانة خودكار به اندازة كافي با كتابخانه كاغذي متفاوت است تا تغيير در سازمان كتابخانه را توصيف كند . كتابخانة الكترونيكي به نوبة خود داراي ويژگيهايي است كه تغييرات بيشتري را در مديريت و سازمان كتابخانه ها موجب خواهد شد .
سوم ، سازمان و مديريت بايد آخرين جنبه اي باشد كه مورد ملاحظه تاكتيكي است . ساختارهاي متفاوت سازماني به فعاليتهاي گوناگوني كه در آن صورت مي گيرد بستگي دارد . به دلايل فوق هر ساختار موجود يا هر ساختار خاصي كه ممكن است طراحي شود لزوماً براي برخي از فعاليتها و شرايط مناسب تر از ساختار ديگر خواهد بود . به اين ترتيب ًً فنآوري سازماني ً ويژگي هر فناوري ديگر را خواهد داشت : هر رهيافتي بر حسب فعاليتهايي كه با آن متناسب است ، محدوديتهاي متفاوتي خواهد داشت . با در نظر گرفتن اهميت سازگاري بين فعاليتها و ساختار اداري ، شروع كار با هر ساختار سازماني فرضي يا توصيه شده به منزلة مواجه شدن با محدوديتها و موانع آن ساختار سازماني در آغاز خواهد بود . به نظر مي رسد كه بهتر است ملاحظات اداري را به تأخير انداخت و از ابتداء بر نيازهاي استفاده كننده و بر امكانات بالقوة فناوري اطلاعات موجود تاكيد كرد . پس از انجام اين كار واقعيت هاي سياسي و اقتصادي بايد در نظر گرفته شود .
ساختار سازماني يك كتابخانه ممكن است نسبتاً به پيچيدگي گرايش داشته باشد . زيرا تركيبي از فناوريها را منعكس مي كند : خدمات فني شبيه فرآيند مداوم توليد است ؛ امانت و قفسه گذاري فعاليتها ي خدماتي روزمره هستند ؛ و كار مرجع يك فعاليت حرفه اي – خدماتي است . پس يك كتابخانه سه نوع از پنج نوع ساختارهاي سازماني متفاوت ، را كه قبلاً از هم متمايز شده اند ، در بر دارد.
مسئوليت با همراه با اختيار و منابع باشد.
اختيار بايد پاسخگويي متعادل و همراه باشد
پاسخگويي به توزيع مؤثر اطلاعات و مكانيسمي براي تصميم گيري بستگي دارد .
هر ساختاري بايد با سازمان مادر و قابل قبول آن سازگار باشد .
انعطاف پذيري و قدرت سازگاري ، يك سازمان را تكامل مي بخشد .
منابع و مأخذ
1 . كتابخانه هاي ديجيتالي در عصر اطلاع رساني الكترونيكي . نويسنده : كريشان گوپال ، ترجمه عليرضا رستمي گومه ، تهران : چاپار ، زمستان 1383 .
2 . كتابخانه هاي آينده . نويسنده : ميكل باكلند ، ترجمه بابك پرتو ، مقابله و ويراستاري حميد محسني ، تهران : كتابدار ، 1379 .
3 . كتابخانه هاي ديجيتالي ( گزيدة مقالات همايش سراسري بسوي كتابخانه هاي ديجيتالي : تغيير يا تحول كتابخانه هاي سنتي ) گرد آورنده و ويراستار ي : دكتر سعيد رضايي شريف آبادي – مقالة مروري بر نقش كتابداران در كتابخانه هاي عصر ديجيتال ، يزدان منصوريان – تهران : دبيزش ، بهار 1381 .