شناخت منابع و انواع مراجع جغرافيايي
چكيده:
مرجع در لغت به معني بازگشت يا محل رجوع ، منبع مرجع عبارت است از كتاب يا مواد ديگر كتابخانه براي يافتن اطلاعات معين و محدود.
منابع جغرافيايي به دليل ويژگيهاي خاصي كه دارند ، در ميان منابع ، مقولة جداگانه اي راتشكيل مي دهند1.عموماً منابع جغرافيايي داراي تصوير و بخصوص نقشه هستند . 2.سازماندهي و نگهداري منابع جغرافيايي ، بخصوص نقشه ها و اطلسها و كره ها به دليل بزرگي آنها نياز به فضاي زيادي دارند.
از انواع منابع جغرافيايي مي توان 1 . نقشه ها 2 . كره جغرافيايي 3 . اطلسها ( كه از نطر شمول به عمومي و اختصاصي و از نظر دامنه به الف .اطلسهاي جهاني . ب . اطلسهاي ملي . پ .اطلسهاي محلي تقسيم مي شوند ) 4 . فرهنگهاي جغرافياي 5. كتابشناسيها و مقاله نامه ها 6 . جاينامه ها 7 . راهنماها ، نام برد .
در ارزيابي منابع مرجع جغرافيايي مواردي كه بايد در نظر گرفته شود عبارتند از : 1 ناشر ، اعتبار و سابقة ناشر. 2 . اعتبار كارتوگراف وتهيه كننده نقشه . 3 . دامنه و ميزان اطلاعات . 4 . روز آمد بودن . 5 . مقياس . 6 . شكل ظاهري 7 . نمايه ها .
مقدمه
مرجع در لغت به معني بازگشت يا محل رجوع (ناظم الاطبا،غياث اللغات ، فرهنگ فارسي) ، منبع مرجع عبارت است از كتاب يا ديگر مواد كتابخانه كه براي يافتن اطلاعات معين و محدودي ، تهيه و تنظيم شده است . منابع مرجع كه در اينجا منظور بيشتر كتاب مرجع است و كمتر كسي به خواندن آن از ابتدا تا انتها اقدام مي كند ، در موضوعات مختلف علوم و دانش بشري و با ترتيب و اسلوبي خاص تاليف يافته اند و براي كسب اطلاع فوري و مختصر و مستند در باره واژه ها و موضوعها ، و پاسخگويي به سؤالات ، مورد توجه قرار مي گيرند .
در كتابخانه ها ، منابع مرجع را امانت نمي دهند و در مكاني مستقل بايگاني مي كنند و براي شناسايي آنها از نشانه اختصاري استفاده مي كنند . نشانه اختصاري ((م)) مخفف مرجع براي نشان دادن منابع مرجع فارسي و عربي ، و R ( مخففRefernce ) براي منابع مرجع غير فارسي و عربي ، به كار مي رود .
بنيان هر علمي بر منابع مرجع استوار است و هر علمي منابع تحقيقي ويژه اي دارد كه ابزار كا پژوهشگران و عصاي دست كتابداران است و پژوهندگان را در تجسس دانش و دستيابي به اطلاعات بخصوصي ياري مي دهند و آنها را كه به دنبال اطلاعات يا اصلاح اطلاعاتي مي باشند راهنمايي مي كنند كه كجا و چگونه مي توانند پاسخ پرسشها را كه براي پاسخگويي به نيازش لازم است ، بيابند .
كتابهاي مرجع ، پاسخ پژوهنده را محدود يا گسترش مي دهند . همچنين پاسخ را به طور مستقيم در اختيار جوينده مي گذارند و يا او را به منابعي كه بتواند پاسخ خود را در آنها پيدا كند ، راهنمايي مي كنند . هر كس بايد توانايي استفاده از منابع مرجع را از طريق تجربه و كسب دانش تحصيل كند تا به سهولت و به فوريت و اطمينان ، پاسخ نيازهاي خود را پيدا كند .
كتابها مرجع معمولاً به گونه اي تنظيم و تدوين مي شود كه استفاده كنندگان از آن بتوانند به راحتي از آن بهره گيرند و پاسخ سؤالات خود را كه هدف عمدة تدوين كتاب مرجع است در آن بيابند .
منابع مرجع از نظرگاههاي مختلف ، انواع گواناگوني دارند . انواع مهم آن در زبانهاي فارسي و عربي به اين شرح است : فرهنگها ، دايره المعارفها ، فهرستها، كتابشناسيها ، زندگينامه ها ، سالنامه ها ، راهنماها ، منابع جغرافيايي ، كه هر يك از اين منابع ، خود به دو گروه عمومي و اختصاصي يا موضوعي تقسيم مي شوند .
منابع جغرافيايي
منابع جغرافيايي به دليل ويژگيهاي خاصي كه دارند ، در ميان منابع ، مقولة جداگانه اي را تشكيل مي دهند .
1 . عموماً منابع جغرافيايي داراي تصاوير و بخصوص نقشه هستند و به منظور درك بهتر مطالب اين نقشه ها و گاه تصاوير به صورت رنگي چاپ مي شوند .
2 . سازماندهي و نگهداري منابع جغرافيايي ، بخصوص نقشه ها ، اطلسها ، و كره ها ، به دليل بزرگي آنها ، حتي اگر چندان مشكل نباشد ، جاگير است و نياز به فضاي زيادي دارد .
3 . پاسخ بسياري از سؤالات جغرافيايي را مي توان در دايره المعارفها به دست آورد . ليكن اگر مراجعه كننده به دنبال اطلاعات گسترده تر و عميق تري باشد ، طبيعتاً دايره المعارفها پاسخگو نخواهند بود . فرض كنيد مراجعه كننده اي نياز به اطلاعات مختصري در بارة كشور فنلاند داشته باشد . مطالب چند ستوني يا چند صفحه اي يك دايره المعارف عمومي مي تواند نياز اورا بر آورده نمايد . ليكن اگر مراجعه كنندة مورد نظر ما ، نياز به اطلاعات بيشتري داشته باشد مقالات دايره المعارفهايي چون بريتانيكا ، آمريكانا ، لاروس يا دايره المعارف فارسي را كافي تشخيص نخواهد داد . در اين صورت مي توان از كتابهاي مرجع جغرافيايي ، مثلاً گيتاشناسي ، استفاده كرد . اما اگر مراجعه كننده باز هم اطلاعات بيشتري بخواهد ، به ناچار ، بايد از حيطة منابع مرجع پا را فراتر گذاريم و از متون جغرافيايي كمك بگيريم . در اين صورت كتاب سرزمين و مردم فنلاند منبع مناسبي خواهد بود . اين شرايط را در مورد ساير منابع مرجع ، به اين شدت و حدَت نداريم . به همين دليل قسمت عمدة منابع جغرافيايي در بخش مرجع ، متون جغرافيايي هستند .
علم جغرافيا داراي چندين شاخه است كه بعضي از آنها را مي توان علم جداگانه محسوب كرد . از جملة آنها جغرافياي رياضي ، جغرافياي طبيعي ، جغرافياي زيستي ، جغرافياي انساني ، جغرافياي اقتصادي ، جغرافياي سياسي ، جغرافياي گياهي ، جغرافياي حيواني ، جغرافياي ديرين ، جغرافياي نظامي ، اقيانوس شناسي ، اقليم شناسي ، و هوا شناسي است . در جغرافياي رياضي از شكل و حركت زمين ، فصول و اندازه گيري ابعاد زمين و نمايش آن به وسيلة نقشه هاي جغرافيايي بحث مي شود . جغرافياي طبيعي از سيماي طبيعي خارجي سطح زمين ، توزيع خشكيها و درياها و تغييرات آن اقليم ، و غيره بحث مي كند . موضوع جغرافياي زيستي رابطه موجودات زنده با محيط طبيعي آنهاست ، و به سه شعبة گياهي ، حيواني وانساني تقسيم مي شود . جغرافياي گياهي تحقيق در توزيع گياهان بر سطح زمين و رابطه آنها با محيطشان است . و جغرافياي حيواني همين امور را در مورد حيوانات تحقيق مي كند ، اين دو مبحث و بعضي ديگر از مباحث جغرافيايي با بومشناسي رابطه نزديك دارند . جغرافياي انساني از ارتباط انسان با محيط و فعاليتهاي وي در منطبق ساختن خود با محيط و در تغيير دادن محيط به مقتضاي احتياجات خود بحث مي كند ، و رشتة ژئوپلتيك در سده بيستم از آن منشعب شده است .
علم جغرافيا حاصل كنجكاوي انسان و نياز او براي شناختن راهها و موقع شهر ها و نواحي مجاور و آگاهي از احوال همسايگان بوده است .
از نظر قدمت تاريخي ، چينيها را بايد واضع جغرافيا دانست ، اما تحقيق منظم در اين رشته به دست يونانيان صورت گرفت . در بين ملل مختلفي كه در نواحي مديترانه سكونت داشتند رفت و آمد دريايي معمول بوده و بين ايشان روابط نزديكي برقرار بود . از آنجاكه درياي مديترانه داراي جزاير زيادي است ، مسافرت دريايي در آن ناحيه بيشتر بود . از اين رو ، يونانيان به جغرافيا عنايت زيادي داشتند ، بخصوص از هنگاميكه به تجارت در درياي مديترانه پرداختند ، لزوم گرد آوري اطلاعاتي در بارة فواصل بين جزاير و تحولات هوا و اوضاع مردم كشورهاي مختلف و محصولات اراضي و غيره را بيشتر احساس كردند و نتايج سودمندي گرفتند كه در پيشبرد دانش آنها تأثير فراوان داشت . يونانيها از مردم آسياي غربي و آفريقاي شمالي اطلاعات جالبي كسب كردند . مورخان بزرگ يوناني ، از جمله هرودوت منابع دانش همشهريهاي خود را در تأليفات خود قيد كرده و به يادگار گذاشته اند . وقتي كه اسكندر مقدوني فتوحات خود را گسترش داد ، يونانيها فرصت يافتند تا از شمال آفريقا تا سواحل هند را ببينند و اطلاعات گرد آوري كنند . مطالعات جغرافيايي در آن زمان با رياضيات و نجوم ارتباط زيادي داشت . ارسطو نخستين كسي است كه در بارة موضوع زلزله و تشنجات بزرگ اراضي و طوفانهاي دريايي اظهار نظر كرده است . گرچه پيش از ارسطو ، احتمالاً ، طالس ملطي از كرويَت زمين صحبت كرده بود ، ليكن ارسطو نخستين كسي است كه اين موضوع را ثابت كرده و حدود قسمتهاي مسكون آن را مشخص نمود . احتمالاً نخستين عالم واقعي جغرافيا اراتستن ( اراتوستنس ) است . وي در سده سوم و چهارم پيش از ميلاد مي زيست ، و حدود سال 235 پيش از ميلاد به كتابداري موزة اسكندريه منسوب شد و در همين شهر درگذشت . وي نخستين محاسبة علمي محيط زمين را انجام داد . از آثارش كتابي در جغرافيا ( مشتمل بر تاريخ جغرافياي رياضي و طبيعي ، مباني نقشة جغرافيايي ) و كتابي در باب ستارگان است . از جمله كساني كه در دوره روميان به جغرافيا توجه داشتند سنكا ، پلني مهين و مخصوصاً استرابون است . استرابون مسافرتهاي طولاني در نواحي مختلف جهان كرد و نتيجه مشاهدات خود را در اكتشافات متعددي براي آيندگان به يادگار گذاشت . استرابون از اكتشافات دانشمندان پيش از زمان خود هم انتقادات مفصلي كرده است .
بطلميوس كه در سدة دوم ميلادي مي زيست تحقيقات جغرافيايي يوناني را به اوج خود رساند . كتاب جغرافياي بطلميوس تالي كتاب ديگر او مجسطي است كه در موضوع نجوم و رياضيات نوشته بود . به طور كلي علم جغرافيا پيشرفت اولية خود را مديون علم رياضي و علم هيئت بوده است .
مسلمانان خيلي زود با كتاب جغرافياي بطلميوس آشنا شدن و نسخه هايي از آن را به دست آوردند كه با نقشه هاي رنگين آراسته شده بود . مسعودي در بارة بطلميوس چنين مي گويد : (( بطلميوس در كتابش به نام جغرافيا ، زمين و شهرها و كوهها و درياها و جزيره ها و رودها و چشمه هايي را كه در آن توصيف كرده است . از شهرهاي مسكوني و بلاد قابل كشت و زرع ياد كرده و شمارة اين گونه شهرها را در زمان خود 4500 دانسته و نام آنها را بر حسب اقليتها ذكر كرده است . )) جغرافيادانان مسلمان كه از كتاب بطلميوس استفادة فراوان كردند ، و در واقع اين كتاب سنگ شالودة علم جغرافيا در ميان مسلمانان بوده است . مسلمانان در تكامل جغرافيا تلاش زيادي كردند و تأليفات زيادي از آنها به عربي ، فارسي و تركي باقي است و اطلاعات آنان از اطلاعات نويسندگان يوناني ، رومي و مؤلفان لاتيني قرون وسطي زيادتر بوده است .
علت توجه مسلمانان به جغرافيا به چند دليل بوده است . اول ، امكان مسافرت كردن از اقيانوس اطلس تا اقيانوس كبير ، بي آنكه ناگزير باشند از مرزي واقعي بگذرند ، دوم ، مراسم حج سالانة خانة خدا بود . در اين سفر طولاني اين فرصت را مي يافتند تا با مردم ساير نواحي جهان آن زمان برخورد و حشر ونشر داشته باشند و از زندگي و زادگاه يكديگر اطلاعاتي كسب نمايند . عامل سوم ، نماز بود كه مي بايستي در شبانه روز ، در زمانهاي معين رو به خانة خدا انجام پذيرد . از اين رو تعيين قبله و طلوع و غروب خورشيد از اهميت زيادي برخوردار بود ، بخصوص براي آنان كه در سفر بودند . در شهرها محراب مساجد جهت قبله را نشان مي داد ، ليكن در بيايان يافتن قبله نياز به علم و دانش داشت . همچنين در ايام ماه مبارك رمضان نيز تعيين ساعات سحر ، طلوع و غروب خورشيد براي روزه داران از اهميت ويژه اي برخوردار بود . چهارم ، حس كنكاوي مسلمانان را بايد دليل پيشرفت علم جغرافيا در جهان اسلام دانست . جغرافياي انساني از مسايلي بود كه مسلمانان به آن علاقة خاصي نشان مي دادند و آثار مسعودي و بيروني مخصوصاً گواه اين دعوي است . بالاخره ، پنجم ، نياز به اطلاعات از شرايط اقليمي و انساني كشورهاي مجاور براي خلفا و سرداران سپاه اسلام بود كه قصد حمله و جنگ داشتند و حفظ و نگهداري سرزمينهاي مفتوحه و فعاليتهاي بازرگاني با ساير بلاد و كشورها موجب پيشرفت علم جغرافيا در اسلام شد . در دوران خلفاي اسلامي ، عموماً ، سازماني به نام (( البريد و الخبر )) مسئول حفظ و نگهداري راهها و تهيه اخبار براي حكومت بود و طبيعتاً اين سازمان نياز به اطلاعات و شناسايي شهرها و راه ها و زندگي مردم در سراسر قلمرو حكومت خلفا داشت .
نخستين دانشمند ايراني كه تأليف او به دست مسلمانان افتاد بن شهريار بود . كتاب بن شهريار در بارة تحقيق طول و عرض جغرافيايي يك محل بخصوص ، بحث مفصلي داشت و طريقة آن را به روشني تشريح مي كرد . كتاب ابن شهريار و زيج شهرياري دانشگاه جندي شاپور خدمت شاياني در توسعة علوم – بخصوص جغرافيا – در جهان اسلام داشته است .
نخستين مسلماني كه به كشورهاي دور دست ، تا سواحل هند و چين ، مسافرت دريايي كرد ((سليمان تاجر)) بود كتاب اخبار الصين و الهند ( تأليف به سال 237 هجري ) از آثار سليمان تاجر است كه توسط خود او يا شخص ديگري كه از زبان سليمان شنيده به رشتة تحرير در آمده است . اين سفر و سفرهاي مشابة آن بود كه سر انجام سبب پيدايش افسانة سند باد بحري در كتاب هزار و يكشب و كتابهاي كمتر شناخته شدة مشابه آن شد . اين سفر ها همچنين در كسب اطلاعات جغرافيايي از آن سرزمينها كمك كرد و اين اطلاعات در تأليفات جغرافيايي پس از آن درج شد . در سدة سوم هجري يك رشته تأليفات به نام المسالك و الممالك ( راهها و كشورها ) تأليف شد و اين در حقيقت از بركت برقرار شدن دستگاه بريد (چاپار) و نيازي بود كه براي شناختن راههاي ارتباط استانها و ولايات با يكديگر به وجود آمده بود .
از قديمي ترين مسلماناني كه مسقيماً به علم جغرافي توجه داشتند ، بايد از يعقوبي و ابن خرداذبه نام برد ، يعقوبي را مي توان پدر علم جغرافيا در ميان مسلمانان دانست . يعقوبي تا اواخر سده سوم هجري در قيد حيات بوده است . يعقوبي به علم جغرافيا علاقة فراوان داشت وي در مقدمة كتاب البلدان از عشق خود به شناسايي سرزمينها و مردم ديگر كشورها سخن مي گويد . او از كودكي سفرهاي دراز كرده بود ، از مردم ديگر كشورها در بارة نژاد ، نوع معيشت ، لباس ، كسب و كار و وضع جغرافيايي شهر و محل زندگي آنان سؤال مي كرد و اگر پاسخها را قابل اعتماد مي دانست ، آنها را يادداشت مي كرد . خود او مي گويد در موسم حج اطلاعات بسيار زيادي از آنانكه به زيارت خانة خدا مي آمدند گردآوري مي كرده ، و به نام خلفا و اميراني راكه سرزمينهاي مختلف را گشوده و در آنجا پادگانهاي نظامي برقرار كرده بودند ياداشت مي كرده و اطلاعاتي مربوط به باج و خراج آن نواحي فراهم مي آورده است . خود او مي گويد كه كتابش در مدتي دراز تأليف شده و در بارة هر كشور اطلاعت مربوط به آن جمع آمده است . اين كتاب در واقع مجموعة جامعي در بارة تاريخ كشورها است . يعقوبي ديدي وسيع در جغرافيا، بخصوص جغرافياي انساني داشته است .
يعقوبي نويسنده اي جدي است ؛ همچون معا صرش ابن خرداذبه وهمچون بسياري ديگر از جغرافيانويسان شرقي توجهي به قصه ها و افسانه ها وذكر آنها ندارد . ولي بايد گفت كه از لحاظ به دست دادن فاصلة شهر ها دقت وي كمتر از خرداذبه است . ابن خرداذبه فاصله ها را با ميل معين كرده است و يعقوبي بر حسب منزل يا روز .
ابن خرداذبه ايراني الاصل و از اخلاف يك زرتشتي مسلمان شده است . وي مدير دستگاه بريد (چاپار) و شُرطه (پليس) و از نزديكان معتمد خليفه عباسي بود . كتاب خودرا به نام المسالك والممالك در فاصلة سالهاي 230 تا 234 هجري تأليف كرد . او كوشيد تا اطلاعات صحيحي در بارة راههاي دور دست مخصوصاً از بغداد تا نقاط مختلف قلمرو اسلامي و همچنين ميزان خراج شهرها گرد آورد تا سلسلة بريد به طور مرتب و دايمي برقرار بماند .
در سدة چهارم ، علاوه بر كتابهاي مسالك الممالك كه ذكر آنها رفت ، چند كتاب بزرگ جغرافي نيز تأليف گشت . از آن جمله مي توان از دايره المعارف بزرگ ابن رسته به نام الَاعْلاقُ النَّفيسه نام برد كه فقط جزء هفتم آن باقي مانده است . ابن رسته در اين كتاب ، پس از شرح آسمان و كرة زمين ، به شرح شهرها و كشورها پرداخته و بسياري مطالبش اقتباس از آثار قديمتر يا معاصرش مي باشد . ديگر سفرنامة ابن فضلان است كه از جانب المقتدر خليفة عباسي به دربار شاه بلغار رفته بود . قبايل بلغار كه در كنارة رودخانة ولگا سكني داشتند مسلمان شده بودند و به اين دليل ساير بلغارها كه در سواحل رودخانة دانوب زندگي مي كردند ، عليه آنها به جنگ برخاسته بودند ، خليفه عباسي تصمم گرفته بود كه به بلغارهاي مسلمان كمك و ياري برساند و از اين رو ، ابن فضلان را كه مردي دانشمند و تيز هوش بود به رياست هيأتي به دربار پادشاه بلغارها فرستاد . ابن فضلان از درياي خزر عبور كرد و به دربار شاه بلغارها رفت . در سر راه خود هر آنچه را مشاهده مي كرد ، يادداشت مي كرد . سفرنامة ابن فضلان قديميترين شرح قابل اعتماد راجع به روسيه است . گزارش ابن فضلان در معجم البلدان ياقوت حموي نقل شده است .
نخستين كتاب فارسي در علم جغرافيا ، با عنوان حدودالعالم به اين سده تعلق دارد كه مؤلف آن ناشناخته مانده است. عنوان كامل اين كتاب حدودالعالم من المشرق الي المغرب است كه به سال 372 هجري تأليف گرديده است و به نام امير ابوالحارث محمد ابن احمد فريغوني اهدا شده است . اين كتاب را ، نخستين بار ، تومانسكي ، خاورشناس روس ، در سال 1310 هجري قمري در بخارا كشف كرد و چندي بعد ، بارتولد ، خاورشناس مشهور آن را به سال 1930 به چاپ رساند . چند سال بعد ولاديمير مينورسكي ترجمة انگليسي آن را با تعليغات و تحقيقات فراوان به چاپ رساند . در سال 1314 و 1340 در تهران به چاپ رسيده است .
مهمترين جغرافيا دانان و مورخ و طبيعي دان سدة چهارم ابوالحسن علي بن حسن مسعودي است كه بايد او را از بزرگترين مورخان و دانشمندان اسلام به حساب آورد . مسعودي پيش از ابن بطوطه بزرگترين سياح و جهانگرد با هوش در بين مسلمانان است ، او از سواحل اقيانوس اطلس و بحر خزر تا سرزمين هند را زير پاگذاشت و حتي بنا به شواهدي كه وجود دارد بعضي كشورهاي دوردست جنوب شرقي آسيا را هم ديده است . اگر چه بسياري از آثارش – و از جمله تاريخ عمومي سي جلدي او به نام اخبار الزمان – از ميان رفته است . ولي كتاب مروج الذهب في معادن الجوهر او به جاي مانده و مشتمل است بر تعداد زيادي از مواد و اطلاعات در بارة جغرافيا و زمين شناسي و تاريخ طبيعي ( و نخستين توصيف كتبي در بارة آسياي بادي ) . مسعودي در آثار خود از چگونگي به وجود آمدن نژادهاي مختلف انسان بحث كرده است . نكته اي كه مروج الذهب را نزد جغرافيا دانان معتبر كرده ، نقشة درياهاي شرقي است كه مسعودي به كمك مشاهدات خود و با استفاده از نقشه هاي سليمان تاجر كشيده است . مسعودي در اواخر عمر كتاب التنبيه و الاشراف را به رشته تحرير در آورد كه خلاصه اي است از نظر كلي و فلسفة وي . اگر چه اين كتاب بيشتر بر موضوعات تاريخي اشراف دارد ، ليكن به مسائل جغرافياي انسان نيز مي پردازد و مسعودي هنگامي كه از قبيله يا قومي صحبت مي كند ، از اوضاع سرزمينهاي آنها نيز به طور مشروح بحث مي كند . كتاب العجايب نيز به مسعودي نسبت داده مي شود . اين كتاب حاوي داستانهاي عجيب و غريبي است و به همين دليل ، بعيد به نظر مي رسد كه مؤلف آثاري چون مروج الذهب و التنبيه و الاشراف ، چنين كتابي را تأليف كرده باشد .
از سدة پنجم ، چند اثر ارزنده در ارتباط با موضوع جغرافي باقي مانده است . از آن جمله است سفر نامة ناصر خسرو، فيلسوف اسماعيلي و شاعر بزرگ ايراني كه مشتمل بر اطلاعات فراواني است در بارة جغرافياي خاورميانه . در همين ايام البكري ، قديميترين جغرافيادان اندلسي كتابهاي المسالك و الممالك و معجم ما استعجم را تأليف كرد . بكري داراي اطلاعاتي وسيع بود و علاوه بر جغرافيا ، در الهيات و لغت و گياهشناسي نيز دست داشت . او در آثار جغرافيايي خود سنتي را بنا نهاد كه در سدة بعد جغرافي دانان آن را دنبال كردند . ابوريحان بيروني چند تأليف مهم در جغرافيا دارد . از آن جمله است كتاب تحديد نهايات الاماكن لِتَصحيح مسافات المساكن . وي براي اندازه گيري طول و عرض جغرافيايي روش تازه اي بنا نهاد و به اندازه گيريهايي براي تعيين نقاط متقاطر و كرويت زمين و محاسبة ارتفاع و خصوصيات ديگر جغرافيايي بعضي از شهرها رداخت . همچنين تحقيقي در جغرافياي هندوستان دارد كه در كتاب ماللهند وي آمده است . ترجمة فارسي تحديد نهايات الاماكن در سال 1352 در تهران منتشر شده است . جورج سارتون در باره بيروني مي نويسد : در جغرافيا ، بدون شك بيروني را بايد يكي از بزرگترين دانشمندان جغرافياي سراسر زمانها به شمار آورد . خدمت وي به جغرافيا در زمينه هاي گوناگون بود . جنبة رياضي اين دانش را توسعه داد و اندازه گيريهاي زمين پيمايي كرد و با صحت جالب توجهي مختصات جغرافيايي عده اي از آمكنه را اندازه گرفت . توصيف وي از هندوستان اثر جغرافيايي بزرگي است كه اهميت بسيار اساسي دارد . پيدا شدن چشمه هاي طبيعي و چاههاي آرتزين را از روي قوانين ايستاشناسي ( هيدروستاتيك ) توضيح داد . به اين امر توجه شد كه درة سند محتملاً بستر دريايي قديمي بوده كه رفته رفته با روسوبات پر شده است .
سدة ششم با يك رشته گزارش سفرهاي دريايي و رهنامه ها همراه است كه دريانوردان نامداري ار قبيل سهل بن أبان نوشته اند و نيز چند جغافياي محلي نوشته شد كه بيشتر به يك ناحيه اختصاص داشت .
برجسته ترين و معروفترين چهره در علم جغرافي در سدة ششم ابوعبدالله ادريسي است . وي و ابوالفدا در مغرب زمين شهرت زيادي به دست آوردند ، رنو تأليف وي را در مجموع اثري همچون اثر استرابون و ((همچون بناي عظيمي برافراشته در جغرافيا )) مي داند . ادريسي كتاب خود را به نام نزهه لمشاق في اختراق الافاق تأليف كرد كه به كتاب الروجاري (صورت عربي نام روجر ) شهرت دارد . از آنجا كه بندر سيسيل بسيار پر رفت و آمد بود ، ادريسي موفق شد اطلاعات زيادي از زايران ، تجار و مسافراني كه از آن بندر مي گذشتند . در بارة نقاط مختلف عالم فرآهم آورد . موقعيتي كه در دربار يك امير مسيحي داشت ، اين اجازه را به او مي داد كه بتواند از سرزمينهاي مسيحي نشين ايتاليا و فرانسه و وايليريا ( قسمت شرقي درياي ادرياتيك ) و آلمان اطلاعاتي به دست آورد كه در آثار جغرافي نويسان مسلمان يش وي نبود .
ادريسي پس از آن ، دايره المعارف جغرافيايي مفصلتري تأليف كرد ، به نام روض الانس و نزهه التنفس ، براي ويليام ، پادشاه سيسيل ، كه متن كامل آن اكنون در دست نيست ، ادريسي عالم طبيعي نيز بود .
در سدة هفتم آثار جغرافيايي متعددي تأليف شد كه بهترين آنها فرهنگ جغرافيايي معجم البلدان تأليف ياقوت حموي است . اين نخستين كتاب مرجع جغرافيايي است كه در جهان اسلام تأليف مي گردد . ياقوت در حدود 574 هجري از پدر و مادر يوناني متولد شد . به اسارت مسلمانان در آمد و در جهان اسلام بزرگ شد و بازرگاني بغدادي او را خريد . از بركت جوانمردي اين بازرگان ، ياقوت به تحصيل علوم فقه و كلام و ادب پرداخت ، خواجه اش او را آزاد كرد و با خود در كار بازرگاني شريك كرد . يكي از فعاليتهاي او از آن شهر با زيباترين بيان سخن مي گويد : (( اگر حمله تاتارها و مصيبتهايي كه از آن حاصل شد نمي بود ، چنان دوست مي داشتم كه تا پايان زندگي در آن شهر درنگ كنم ، از آن جهت كه مردمان آن بسيار ملايم و مهربان و خوش اخلاق و با تربيت بودند ، و نيز از آن جهت كه كتابهاي فراوان در اين شهر موجود بود . هنگام عزيمت من از شهر مرو ، در اين شهر ده كتابخانه وقفي وجود داشت كه از لحاظ فراواني و خوبي كتابها در جاي ديگر نظير آن را نديده بودم . از ياقوت چند كتاب به يادگار باقي مانده است كه عبارت است از فرهنگ جغرافيايي معجم البلدان ، معجم الادبا كه فرهنگ زندگينامه اي از مشاهير آن روزگار است و كتاب المشترك .
در سدة هشتم مهمترين آثار جغرافياي مربوط به علم هيئت است ، همچون كتاب شمس الدين دمشقي به نام نخبه الدهر في عجايب البر و البحر كه در سدة نوزدهم ميلادي در مغربزمين از روي ترجمه فرانسه آن توسط فون مهرن شناخته شد . در اين كتاب علاوه بر هيئت و تاريخ طبيعي ، اطلاعات جغرافيايي بسيار وجود دارد . همچنين دراين سده سياحان برجسته اي در سفرنامه هاي خود ، بسياري از معلومات جغرافيايي را آورده اند كه از معروفترين آنها ابن بطوطه را بايد نام برد .
ابن بطوطه در سال 703 هجري در طنجه ولادت يافت . در سال 725 سفر خود را كه بيست نه سال طول كشيد ، آغاز كرد . شمال آفريقا و مصر و شام و حجاز و عراق و ايران و يمن و بحرين و تركستان و ماورالنهر و قسمتي از هند و چين و جاوه و مراكز آفريقا را سياحت كرد . سفرنامة او مشحون از اطلاعات موثقي است در بارة نقاطي كه ديده است .
از آثار جغرافيايي سدة هشتم مي توان از نزهه القلوب تأليف حمدالله مستوفي ، شاعر، مورخ و جغرافيا نويس ايراني نام برد . وي از اهالي قزوين بوده است .
پس از سدة هشتم توجه به علم جغرافيا رفته رفته رو به انحطاط نهاد ، و اين كيفيت در علوم رياضي و طبيعي نيز پيش آمد . با اين همه از كتابهاي هيئت حافظ ابرو و عبدالزراق سمر قندي در سدة نهم بايد ياد آوري شود و نيز كتاب وصف اليقيه از سدة دهم ، تاليف حسن بن محمد الوزان الزيات ، مسلمان متولد در غرناطه و بزرگ شده در فارس ، كه چون به دست مسيحيان جزيره كورس اسير شده بر او نام مسيحي جان لئون آفريقايي ( به عربي ، يوحنا الاسد الغرناطي ) نهادند . با اين همه ، در پيدايش تحقيقات درجه اول جغرافيايي در سدة هشتم انحطاط نماياني حاصل شد ، و تنها استثناء از اين قاعده وجود چند جغرافيا دان هندي ، اكثر از اصل ايراني ، در بار امپراتوران مغول هند بوده است كه آثار گرانبهايي تأليف كرده اند ، همچون آيين اكبري تأليف علامي كه به اكبر شاه مغول تقديم كرد ه بود و هفت اقليم امين احمد رازي . در مناظر العوالم محمد عاشق و دايره المعارف جغرافيايي حاجي خليفه ، كه در آن نخستين تلاش براي مقايسة جغرافياي اروپايي و اسلامي به چشم مي خورد ، مواد جديدي ، مخصوصاً از لحاظ اقيانوس شناسي و جغرافياي جزاير اقيانوس هند ، ديده مي شود . در دورة تركان عثماني كه به صورت قدرتي جهاني در آمده بودند ، يك رشته سفرهاي دريايي صورت گرفت ، و در نتيجة آنها كتابهايي مربوط به دريانوردي نوشته شد كه از آن جمله است كتاب الفوائد في اصول علم البحر و القواعد تأليف ابن ماجد ، چندين رساله در بارة اقيانوس هند و مجمع الجزاير مالايا تأليف سليمان مهري ، و كتاب محيط در احوال بحر عمان از سيدي علي درياسالار عثماني ، و تحقيقات نقشه نگاري دريا سالار ديگر عثماني ، پيري رئيس ، كه از آخرين نقشه كلمبوس (كريستف كلمب ) استفاده كرده بوده است . چنانكه مشاهده مي شود ، لااقل در زمينه نقشه نگاري علم رنسانس باختري در زماني وارد جهاني اسلامي مي شود كه سنت جغرافيايي اسلامي ، با وجود آنكه فعاليت آن پس از رسيدن به اوج خود در فاصلة سده هاي ششم تا هشتم در طريق انحطاط سير مي كرده ، هنوز شكوفان بوده است .
انواع مراجع جغرافيايي
منابع مرجع در علم جغرافي را مي توان از نظر شكل و شيوة ارائه اطلاعات به چند گروه تقسيم كرد :
1 . نقشه ها .
نقشه عبارتست از نشان دادن بخش يا تمام سطح زمين بر سطحي مسطح با نسبتي مشخص كه به آن مقياس گفته مي شود .با توجه به اينكه نقشه نمي تواند در اندازه طبيعي باشد و براي آنكه بتوان اطلاعات بيشتري را به وسيله نقشه ارايه كرد از راههاي زير استفاده مي شود:
وسيع گرفتن مقياس نقشه: تا آنجا كه ممكن است نقشه را با مقياس وسيع تري تهيه مي كنند تا بزرگتر و اطلاعات بيشتري روي آن بتوان ارايه كرد.
تفكيك موضوعي نقشه : مثلا اطلاعات مربوط به كوهها و راهها و حيوانات و پوشش گياهي و ... را در نقشه هاي جداگانه ارايه مي كنند.
تفكيك نقشه به اجزاء كوچكتر: در اين روش نقشه را به اجزاي كوچكتر تقسيم مي كنند و هر كدام را با مقياس بزرگتري تهيه مي كنند. مانند نقشه ايران با مقياس يك پنجاه هزارم كه سازمان جغرافيايي ارتش با همكاري سازمان نقشه برداري كشور تهيه كرده اند و ايندكس ( نمايه ) كاملي هم دارد. در ايران علاوه بر بخشهاي دولتي ، چند سازمان در بخش خصوصي به تهيه و انتشار نقشه هاي جغرافيايي اشتغال دارند . از آن جمله اند مؤسسه گيتاشناسي .مؤسسة كاراتوگرافي سحاب و مؤسسه گيتا شناسي . مؤسسه كارتوگرافي سحاب قديمي ترين سازمان تهيه و انتشار نقشه در ايران ( در بخش خصوصي ) است . در حقيقت سه نسل است كه به اين كار اشتغال دارند . مؤسسه سحاب علاوه بر نقشه هاي عادي كره هاي جغرافيايي و نقشة برجسته ، اقدام به تهيه و انتشار نقشه برجسته نما نيز كرده است . چاپ اين نقشه ها به صورت مسطح انجام مي گيرد ، ليكن رنگها و هاشورها به گونه اي است كه نقاط گود و برجسته برروي نقشه ها كاملاً مشخص هستند . ايران سومين كشوري است (بعد از آمريكا و آلمان ) كه نقشه برجسته نما تهيه و منتشر كرده است .
2 . كرة جغرافيايي
يعني يك سطح كروي شكل كه نقشة درياها و خشكي هاي زمين ، به همان ترتيبي كه در سطح طبيعي سطح كرة زمين قرار گرفته ، بر آن ترسيم و نام درياها ، رودها ، كوهها ، كشورها و شهرها در جاي خود ثبت مي شود . اين منبع جغرافيايي ، در واقع يكي از منابع غير كتابي است .
3 . اطلسها
اطلسها مجموعه ای از نقشه ها هستند که همراه با پاره ای اطلاعات و نمايه های لازم در يک يا چند مجلد صحافی شده اند . اطلسها- امروزه- فقط به علم جغرافيا اختصاص ندارند و در ساير رشته های علوم نيز ممکن است اطلس تهيه شود ، مانند اطلس بدن انسان ، که برای دانشجويان و تازه واردان به علوم پزشکی تهيه می شود .
انواع اطلسها
1- از نظر شمول . اطلسها را می توان از نظر شمول به دو گروه تقسيم کرد :
الف- اطلسهای عمومی که به طور کلی موقعيت سرزمين و منطقه ای را نشان می دهند . مانند اطلسهای جهانی، اطلسهای منطقه ای و اطلسهای ملی ( کشوری). از قديمترين اطلسهايی که در ايران منتشر گرديده می توان از کتاب جغرافيای جهان نما و اطلس جديد نام برد که نخستين کتاب جغرافيای چاپی ايران است که در عهد صدارت امير کبير تهيه و تدوين گرديده درسال 1218قمری در عثمانی چاپ شد . در سال 1302 قمری، اطلس تازه جغرافيايی مشتمل بر 48 ورق نقشه که عبد الغفار نجم الدوله آن را تهيه کرده بود توسط اداره انطباعات (در تهران) انتشار يافت . در سالهای 1317 تا 1319 قمری ، محمد رضای مهندس – معلم مقدمات رياضی در مدرسه دارالفنون – اطلس تازه جغرافی عهد جديد را مشتمل برشانزده ورق نقشه رنگين ترسيم و منتشر کرد . از نمونه های ديگر اطلس جهانی در زبان فارسی می توان از اطلس معاصر گيتا شناسی نام برد که در سال 1370 شمسی انتشار يافت . اين اطلس در 144 صفحه ، قطع رحلی بزرگ ، حاوی اطلاعات زيادی است ، از جمله آشنايی مختصر با سيستمهای تصوير نقشه ، توضيحاتی درباره عالم ، زمين و منظومه شمسی ، مستعمرات جهان ، نقشه های پوشش گياهی و حيوانی جهان و قاره ها ، و نقشه های سياسی ، طبيعی شش قاره جهان . همچنين دارای ارقام و آمارها ، جدول شناخت کشورها و نمايش پرچمها و تصاوير رنگی از نقاط مختلف است.
هر قاره را به چند بخش تقسيم کرده و برای هر بخش يک نقشه تهيه کرده است . به استثنای چند کشور ژاپن و انگلستان ( که اطراف آن درياست ) ، شوروی سابق ، ايالات متحده آمريکا، و کانادا ( به علت بزرگی کشور ) و آلمان که به هر کدام يک صفحه اختصاص داده شده است . در نتيجه در مورد پاره ای از کشور های جهان اطلاعات کمتری داده شده است . يا کشور های خاورميانه که همگی در يک صفحه آمده اند . اين اطلس متأسفانه ، فاقد نمايه است . در غرب چندين اطلس عمومی منتشر شده است . کيستر تعداد اطلس جهانی به زبان انگليسی را بيش از يکصد عدد شمارش کرده است که به آن بايستی اطلسهای ملی و منطقه ای را افزود . از مهمترين آنها می توان از اطلس جهانی تايمز نام برد. ويرايش هفتم اين اطلس در سال 1985در 512صفحه در يک جلد منتشر کرده است . اين اطلس از سه جزء تشکيل شده است . چهل صفحه اول به مطالعه ای اجمالی درباره جهان ، منابع انرژی و غذا و نمودارهای متعدد و نقشه هايی از ستارگان اختصاص دارد . در قسمت دوم ، اطلس دارای 124 نقشه دو صفحه ای است که از نظر رنگ آميزی و نقشه برداری بسيار جالب هستند .اين نقشه ها با استفاده از هشت رنگ مختلف رنگ آميزی شده اند . از رنگها به نحوی استادانه برای نشان دادن ويژگيهای هر منطقه ، رود خانه ها ، مرزهای سياسی ، خطوط راه آهن و امثال آنها استفاده شده است . در اين نقشه بسياری از خصايص و ويژگيها ، از جمله مردابها ، کانالها ، و چراغهای دريايی با علايمی نشان داده شده است .
اين اطلس به دليل آنکه اطلاعات خوبی درباره کشورهای غير اروپايی دارد و اطلاعات آن درباره شوروی سابق ، چين ، افريقا و جنوب شرقی آسيا از ساير اطلسهای انگليسی زبان بيشتر است با استقبال زيادکتابداران مرجع در غرب – از جمله آمريکا – روبرو شده است .
بلاخره قسمت سوم اين اطلس به نمايه ای اختصاص دارد که حاوی دويست و ده هزار مدخل است که بيشتر به يک فرهنگ جغرافيايی شباهت دارد . در مقابل هر مدخل نام کشور و علايم ارجاع به نقشه بطور کامل داده شده است . خلاصه اين اطلس با عنوان اطلس جهانی نيويورک تايمز در سال 1985 منتشر شده است . نمايه آخر اطلس جهانی نيويورک تايمز با داشتن نود هزار مدخل ، در حقيقت نصف نمايه اطلس جهانی تايمز است. کارتوگرافی هر دو اطلس را جان بارتولومر انجام داده است . خود بارتو لومر يک اطلس جهانی منتشر کرده است که ويرايش دوازدهم آن در سال 1982 منتشر شد . اين اطلس 112 صفحه است و اطلس کوچکی است که نمايه آن فقط 24000 مدخل دارد و بيشتر قابل استفاده مراجعه کنندگان انگليسی است .
ب- اطلسهای اختصاصی . اطلسهای اختصاصی مجموعه ای از نقشه هايي است که به موضوع يا عنوان خاصی اختصاص دارد . اين نوع اطلسها می کوشند تا موضوع يا موضوع های خاصی را با کمک و از طريق نقشه بيان کنند . نمونه اطلس اختصاصی که به فارسی وجود دارد اطلس تاريخ اسلامی است . اين اطلس نوشته هاری هازارد است که محمود عرفان آن را به فارسی ترجمه کرده است . اين اطلس رادر سال 1335،کتابفروشی ابن سينا در تهران منتشر کرده است . اطلسی است با قطع بزرگ ، پس از مقدمه ای درباره تاريخ اسلام ، در هر صفحه حدود جغرافيايی قلمرو اسلام را نشان داده است و برای هر نقشه شرح و توضيح نسبتاً مفصلی آورده است . اين اطلس گذشته نگر است و قرون جديد را در بر نمی گيرد .جديد ترين و جامعترين اطلس اسلامی تأليف برايس است که در 1980 توسط انتشاراتی بريل در هلند چاپ شده است .ديگر چند کتاب اطلس تاريخی است به قلم کالين مک ايودی با عنوانهای اطلس تاريخی جهان : دوران باستان، اطلس تاريخی جهان : قرون وسطی ، اطلس تاريخی جهان : دوره معاصر و اطلس تاريخی افريقا . اين کتاب را آقای فريدون فاطمی به فارسی برگردانده و نشر مرکز در سالهای 1364 و 1365منتشرکرده است . اصل کتابها جزو مجموعه پنگوئن انتشار يافته است. نمونه ديگر اطلس موضوعی و اختصاصی در زبان فارسی اطلس ابرها است که به رده بندی ابرها اختصاص دارد . تهيه کننده اين اثر شفيع جوادی است . اين کتاب در 142 صفحه در سال 1355 توسط انتشارات امير کبير منتشر گرديده است . از ديگر اطلسهای تخصصی می توان از اطلس منابع آب ايران نام برد . اين اثر را معاونت بهره برداری و مديريت منابع آب وزارت نيرو تهيه و در سال 1369 منشر کرده است . اين کتاب دارای دو جلد و يک اطلس است جلد اول به گزارش هيدروژنی و جلد دوم به گزارش هيدروژئولوژی اختصاص دارد . نقشه های اطلس منابع آب هم در دو قسمت است. قسمت اول نقشه های هيدرولوژی و همباران است و قسمت دوم به نقشه های هيدروژئولوژی و بهرهبرداری آبهای زير زمينی و کيفيت آب اختصاص دارد .
در زبان انگليسی چند اطلس اختصاصی و موضوعی جغرافيايی وجود دارد که مهمترين آنها عبارت است اطلس اقيانوس (شناسی) تايمز که در سال 1983در 272صفحه منتشر شد و مورد استقبال کتابداران و منتقدان قرار گرفت .
نمونه ديگر اطلس اختصاری در زبان انگليسی اطلس خلاصه تاريخ جهان تايمز است. از مهمترين و معتبرترين اطلسهای تاريخی در زبان انگليسی می توان اطلس تاريخی تأليف ويليام شفرد نام برد که ويرايش نهم آن در سال 1964منتشر شده است . اين اطلس براساس گاهشماری وقايع و حوادث تاريخی از سال 1450پيش از ميلاد مسيح تا سال 1964ميلادی تنظيم شده است ، اما نقشه های آن از سال 1929 به بعد را در بر می گيرد . نمايه بسيار خوبی دارد . در سال 1969، مارتين جيلبرت پيوستی برای اين اطلس تهيه کرد، با عنوان اطلس تاريخ اخير : از 1870تا عصر حاضر . اين پيوست حاوی 120نقشه سياه و سفيد است به علاوه مبتنی برخلاصه و مختصر ، حوادث جنگ جهانی اول، جنگ جهانی دوم ، جنگ کره و ويتنام را نيز در بر می گيرد . رقيب اطلس شفرد ، کتاب اطلس تاريخی جهان رند مک نالی است که در سال 1981 منتشر شده است ، اين اطلس، همانند اطلس شفرد ، از روزگاران خيلی قديم تا کنون را در بر می گيرد . ممکن است اطلس اختصاصی بر اساس موضوعات علوم يا علوم اجتماعی تهيه و تنظيم شده باشد ،مانند اطلس تجاری و راهنمای بازاريابی رند مک نالی که از سال 1976 انتشار آن به صورت سالانه ادامه دارد . اين اطلس بيشتر اطلاعات مربوط به ايالات متحده و کانادا را در بر می گيرد و به علت آنکه هر ساله ويرايش جديد و روز آمد آن منتشر می شود با اقبال کتابدارن و متخصصان روبرو است . منبع بسيار خوبی برای آمار های جاری است . حدود 20 صفحه اول کتاب حاوی مطالب زير است.
1)نقشه های مناطق و شهرهای بزرگ
2)داده ها و اطلاعات درباره اطلاعات و حمل و نقل
3)اطلاعات اقتصادی
4)اطلاعات جمعيت شناسی
اين اطلاعات براساس ايالات و سپس شهرهای بزرگ آمريکا مرتب شده است . نمونه ديگر اطلس موضوعی، اطلسهای نجومی و عکسهای هوايی است . مهمترين نمونه اطلس نجومی در زبان انگليسی اطلس عکس از سيارات کمبريج است که در سال 1982منتشر شده است . زيرا با پيشرفتهايی که بشردر تسخير فضا انجام داده ، ديگر نمی توان نقشه هاو اطلسهايی راکه در ارتباط با فضا و علوم فضايی هستند ناديده گرفت . اين اطلس حاوی نقشه های دقيقی از سيارات ، ماهواره ها و مناطق جهان است . متن اين اطلس بسيار روشن و روان و غير فنی نوشته شده تا هر کس بتواند از آن استفاده نمايد .
2 . از نظر دامنه اطلاعات . اطلسها را مي توان به سه گروه تقسيم كرد .
الف . اطلسهاي جهاني . اين نوع اطلسها مي كوشند تا نقشه و اطلاعات در بارة همة كشورها و مناطق كره زمين ، و امروزه در حد متعارف اطلاعاتي در بارة فضا و سيارات را داشته باشد . نمونة آن در صفحات پيش معرفي گرديد ، مانند اطلس معاصر گيتا شناسي ، اطلس جهاني تايمز ، اطلس جهاني نيويورك تايمز .
نشرية نشنال جئوگرافيك يك اطلس جهاني منتشر كرده است كه از اعتبار زيادي برخوردار است و براي عموم مردم ، بخصوص كودكان ، جذاب است اين اطلس داراي تعداد زيادي نقشه هاي موضوعي است و بر حسب مناطق جهان تقسيم بندي گرديده و ذيل هر منطقه اسامي كشورهاي آن منطقه – مانند يك دايره المعارف آمده است . ويرايش پنجم اين اطلس در سال 1981 منتشر شده است . چند نكتة منفي نيز بر اين اطلس وارد است : اولاً پيش از اندازه بر آمريكا و كشورهاي قارة آمريكا تكيه كرده است ، ثانياً ديسك نماية آن كه حاوي 155 هزار مدخل است فاقد مشخصات طول و عرض جغرافيايي و در نتيجه بازيابي اطلاعات بسيار مشكل است . در سالهاي اخير نشنال جئوگرافيك اقدام به مكانيزه كردن اين اطلس كرده است و كلية اطلاعات آن را بر روي صفحات فشرده ضبط كرده است . با كمك كامپيوتر و نمايه اي كه براي بازيابي اطلاعات – براساس نام كشورها – ساخته شده ، براحتي مي توان به اطلاعات لازم در بارة هر كشور دست يافت . در ابتدا پرچم كشور برروي صفحه مونيتور تصوير مي شود و سرود رسمي آن كشور نواخته مي شود و سپس نماية موضوعهايي كه در ارتباط با آن كشور در حافظة كامپيوتر وجود دارد ، برروي صفحه مونيتور نقش مي بندد و مراجعه كننده مي تواند هر قسمت از اطلاعات را كه بخواهد انتخاب نمايد .
ب . اطلسهاي ملي . اين نوع اطلسها حاوي اطلاعات طبيعي ، سياسي ، اجتماعي و اقتصادي در بارة يك كشور بخصوص است . در هر كشوري ، عموماً ، يك سازمان يا مؤسسه مسئول تهية نقشه هايي از تمام نقاط آن كشور است . اين مؤسسه يا سازمان مي تواند با كمك نقشه هايي كه تهيه مي كند ، اقدام به انتشار اطلس ملي بنمايد . در ايران سازمان نقشه برداري كشور مجموعة كاملي از نقشه هاي ايران تهيه كرده است . ليكن اين مجموعه – يا گزيده اي از آن – هنوز به صورت اطلس مجلد شده منتشر نشده است . چند اطلس ملي توسط مؤسسة جفرافيايي و كارتوگرافي سحاب و مؤسسة ليتوگرافي و كارتوگرافي گيتا شناسي منتشر شده است .
پ . اطلسهاي محلي . اين اطلسها به يك شهر اختصاص دارد . مانند اطلس تهران ، تجهيزات شهري و اوقات فراغت كه در سال 1348 در 93 صفحه توسط مؤسسه مطالعات و تحقيقات اجتماعي دانشگاه تهران انتشار يافت . نمونة ديگر آن اطلس فرهنگي شهر تهران است كه آن را شوراي عالي فرهنگ و هنر ، در 218 صفحه ، در سال 1355 منتشر كرد و جلدهاي بعدي آن انتشار نيافت . در سال 1364 مؤسسة گيتا شناسي ، اطلس كامل شهر تهران در مقياس 1:10000 ، را در 303 صفحه منتشر كرد .
ارزيابي اطلسها
در ارزيابي اطلسها ، به نكات زير بايد تو جه داشت :
1 . عموماً اطلسها – داراي اطلاعات جنبي ، جدولهاي آماري ، فهرستي از پرچمهاي كشورها و عكسهايي از مناطق مختلف هستند . مراجعه كننده نبايد در بررسي اطلس تحت تأثير اين عكسها ( بخصوص در اطلسهاي جهاني ) كه از نقاط مختلف تهيه شده اند قرار بگيرد و از چند و چون نقشه هاي اطلس غفلت نمايد . اين انتقاد به پاره اي از اطلسهاي جهاني كه در آمريكا منتشر شده وارد است . زيرا هم جا و فضاي زيادي را اشغال مي كند و هم بر نقشه هاي نقشه هاي اطلس مي چربد و توجه مراجعه كننده يا كتابدار مرجع را به عكسها بيشتر جلب مي نمايد يا نقشه ها.
2 . ميزان جا و فضايي كه در يك اطلس – به خصوص در يك اطلس جهاني – به مناطق جغرافيايي داده مي شود ، از اهميت خاصي برخوردار است . مثلاً اگر يك اطلس جهاني ، به نقشه هر كشور يك صفحه را اختصاص بدهد ، براي اكثر كشورهاي خاورميانه و كشورهاي اروپايي كه مساحتي چندان بزرگ ندارند ، مشكلي به وجود نمي آيد و مي توان اطلاعات لازم را در يك صفحه منظور كرد . اما در مورد كشورهايي مانند آمريكا ، كانادا ، چين و هندوستان ،كار با مشكل روبرو مي شود و گاه به ناچار پاره اي از اطلاعات از قلم مي افتد . در مورد اطلس ملي نيز مي توان چنين مشكلي در نظر گرفت . مثلاً استان خراسان و استان چهار محال و بختياري را نمي توان به يك اندازه و با يك ميزان اطلاعات دريك اطلس آورد و به نقشه هركدام يك صفحه را اختصاص داد .
3 . نكتة مهم ديگر رنگ آميزي نقشه است . به كمك رنگ است كه قسمتهاي يك نقشه ( استانها در يك نقشه ملي و كشورها در يك نقشه جهانما ) تفكيك مي شوند . پاره اي از رنگها – امروزه – به صورت استاندارد شده براي نشان دادن ويژگيهاي خاص نقشه ها در آمده اند . مثلاً رنگ آبي براي نشان دادن درياها و درياچه ها ( به طور كلي آب ) و رنگ قهوه اي براي نشان دادن برجستگيها و كوهها و امثال آنها به كار مي روند . به هر حال انتخاب رنگها از اهميت زيادي برخوردار است . اگر نقشه اي رنگ آميزي مناسبي نداشته باشد و خطوط مرزي در آن مشخص نشده باشد هر جند كه نقشه دقيق و صحيح باشد ، باز هم نمي تواند اطمينان و اعتماد مراجعه كننده را به خود جلب نمايد .
4 . نشان دادن برجستگي ها و فرورفتگي ها در يك نقشه مهم است . زيرا ، كوشش نقشه كش ( كارتوگراف ) اين بوده كه مشخصات جغرافيايي يك منطقه را برروي يك سطح صاف نشان دهد و اين كار به راحتي امكانپذير نخواهد بود . او ناچار است به كمك رنگها ( از كم تا پررنگ ) ، سايه زدن ها يا هاشور زدنها اين مهم را انجام دهد. نشان دادن برجستگيها و فررورفتگيها ، از سده هاي پيشين تا كنون مشكل عمدة كارتوگرافي ها بوده است . هر چه منطقه اي كه در يك نقشه نشان داده مي شود ، بزرگتر باشد ، اين مشكل نيز بزرگتر خواهد بود . در سده ها بيستم ، در تهية نقشه هاي انفرادي توانسته اند ، نقشه را به صورت برجسته تهيه نمايند و كوهها را به صورت برجسته و دره ها را با سايه زدن ها به صورت فرورفتگي نشان دهند . همچنين ، همانطور كه گفته شد ، با استفاده از سايه و روشنها و استفاده از رنگ ها – به صورت خطاي باصره – نقشه را برجسته نشان دهد . علاوه بر يك مؤسسه كارتوگرافي آمريكايي و يك مؤسسة كارتوگرافي آلماني كه اقدام به تهيه و چاپ نقشه هاي برجسته نما كرده اند ، مؤسسه كارتوگرافي سحاب در ايران – سومين مؤسسه كارتوگرافي در جهان است – كه اقدام به تهيه وا نتشار نقشه هاي برجسته نما كرده است .
5 . با لاخره نكتة مهم در بازيابي اطلاعات در يك اطلس است . اگر چه اطلس مجموعه اي صحافي شده از يك گروه نقشه است ، ليكن بازيابي اطلاعات در يك نقشه با بازيابي اطلاعات در يك اطلس متفاوت است . در يك نقشه اگر به دنبال محلي مي گرديم بايستي – لااقل –حدود جغرافياي آن محل را بدا نيم . مثلاً اگر به دنبال (( تايباد)) هستيم بايد بدانيم كه اين شهر در شرق ايران ودر نزديكي مرز قرار دارد ، و چه بهتر كه بدانيم كه در استان خراسان ودر نزديكي مرز افغانستان واقع شده است . در غير اين صورت ، ناچاريم همة نقشه را بگرديم . اما در اطلس ، نماية اطلس به ما كمك مي كند تا به سهولت منطقه يا مكان مورد نظر را پيدا كنيم . كلية اسامي به صورت الفبايي در آخر اطلس آمده است ودر مقابل هر نام علاوه بر شماره صفحه دو كه اطلاعاتي ديگر ، يكي به حرف وديگري به عدد ، آمده است . اين دو نشانه ، علامت محورهاي مختصات نقشه هستند كه در طول وعرض نقشة آن صفحه ياد داشت شده اند وبا امتداد آنها نقشه به تعدادي مربع تقسيم شده است .
4 . فرهنگهاي جغرافياي
در اين جا واژه فرهنگ به معناي اخص آن يعني واژه نامه به كار گرفته شده است . نخستين فرهنگ جغرافي به زبان فارسي در سال 1338 با عنوان فرهنگ اصطلاحات جغرافيايي منتشر گرديد . مؤلفان اين فرهنگ ( احمد آرام ، صفي اصفيا ، حسين گل گلاب ، غلامحسين مصاحب ، مصطفي مقربي ) . اين فرهنگ حاوي متجاوز از هفتصد اصطلاح است كه بعضي از آنها كمابيش سابقة استعمال دارد ، ليكن اكثر آنها را مؤلفان خود ساخته اند وبرخي نيز الفاظي هستند كه در كتابهاي لغت فاسي يافت مي شودند ، ليكن در اين واژه نامه براي بيان معاني دقيق و صريحي تخصيص داده شده است مانند واژه (( تيماس )) كه بجاي واژه ((بيشه ))در مقابل واژة bush در نظر گرفته شده است .
فرهنگ اصطلاحات جغرافيايي ( در 59 ص+ 16 ) از سه قسمت تشكيل گرديده است . بخش اول مقدمه اي است كه مؤلفان نوشته اند ، همراه با توضيحي دربارة علامات و ضبط تلفظها و مآخذ . در اين بخش ،در دو ستون ، واژه هاي فارسي الفبايي شده است . علاوه بر اين معادل انگليسي ( يا فرانسه ) واژه ها در پايين صفحه آمده است . بخش سوم حاوي لغتنامة انگليسي به فارسي است . در اين قسمت واژه ها داده نشده است .
نمونة ديگر ، فرهنگ بزرگ گيتاشناسي است كه به همت عباس جعفري تدوين و تأليف شده ودر سال 1366 ، انتشارات گيتاشناسي آن را در 408 صفحه منتشر كرد . اين فرهنگ اصطلاحات جغرافيايي در سه قسمت فارسي به فارسي ، فارسي به انگليسي ، انگليسي به فارسي تدوين شده است و فرهنگي است مصور ، همراه بانقشه ، جدول و نمودار .
5 . كتابشناسيها و مقاله نامه ها
در سال 1341 ، دانشكدة ادبيات دانشگاه تهران ، فهرست مقالات جغرافيايي را منتشر كرد . اين كتاب را محمد حسن گنجي با همكاري جواد صفي نژاد تهيه و تدوين كرده اند . اين كتاب نخستين فهرست مقالات تخصصي جغرافي است كه در زبان فارسي منتشر مي گردد . تا اين تاريخ فهرستي از مقالات جغرافيايي در فهرست مقالات فارسي ايرج افشار آمده بود .
علاوه بر سياهه و صورتي از مشخصات كتابشناختي كتابهايي كه در زمينة جغرافي منتشر شده اند كه در كتابشناسيهاي عمومي آمده ، چند كتابشناسي نيز به صورت اختصاصي در حوزة جغرافيا در زبان فارسي تهيه و تدوين شده اند كه در كتابشناسيهاي عمومي آمده ، چند كتابشناسي نيز به صورت اختصاصي در حوزة جغرافيا در زبان فارسي تهيه و تدوين شده است . از آن جمله است كتابشناسي جغرافيا ( چاپي - خطي ) كه توسط خانم صديقه سلطاني فر تهيه و تدوين شده و مركز اسناد و مدارك علمي در سال 1364 آن را در 227 صفحه منتشر كرد . همچنين چند كتابنامة محلي يا منطقه اي به زبان فارسي منتشر شده است كه عبارتند از :
آقابخشي علي . كتابشناسي گيلان . تهران : مركز مطالعات و هماهنگي فرهنگي ، 1360 . 174 ص .
پاكدامن ، ناصر ، عبدالحسن آذرنگ . كتابشناسي اصفهان . تهران دفتر مطالعات و برنامه ريزي فرهنگي وزارت فرهنگ و هنر ، 1354 .
رائين ، اسماعيل . كتابنامه خليج فارس . تهران پژوهشگاه علوم انساني ، بي تا . 130 ص .
عباسي ، شهريار . كتابشناسي فلسطين ، به ضميمة فهرستي از كتابهاي مربوط به عرب ، اسراييل غاصب ، خاور ميانه و لبنان . تهران : شركت سهامي انتشار ، 1361 . 45 ص .
در زبان انگليسي كتابشناسي هاي جاري و گذشته نگر زيادي در حوزة جغرافيا منتشر شده و مي شود . پاره اي از اين كتابشناسيها جغرافيايي از اهميت ويژه اي برخودار است . از آن جمله است فهرست انتشارات جاري جغرافيا كه انجمن جغرافيايي آمريكا در نيويورك آن را از سال 1938 به طور ماهانه منتشر مي كند .
در زمينة مقاله نامه و چكيده در حوزة جغرافيايي ، بخش جغرافياي دانشكدة اقتصاد لندن در سال 1966 اقدام به انتشار نشرية چكيدة جغرافيايي كرد . اين نشريه دوماه يك بار در چهار بخش زير منتشر مي گرديد : الف . شكل شناسي جغرافيايي ، ب . جغرافياي زيستي ، آب و هوا و كارتوگرافي ، ج . جغرافياي اقتصادي ، و بالاخره ، د . جغرافياي اجتماعي . اين نشريه داراي نمايه اسامي افراد ، موضوع و مناطق جغرافيايي است . انتشار اين نشريه در سال 1971 متوقف گرديد و دانشگاه ايست انجليا ، در شهر ناريج انگلستان ، ادامة كار را به عهده گرفت . اين نشريه اكنون دو ماه يكبار در شش قسمت منتشر مي گردد ، اين بخشهاي ششگانه عبارتند از : الف : تغييرات سطح زمين از دوران سوم ؛ ب . جغرافياي زيستي و آب و هوا ؛ ج . جغرافياي اقتصادي ؛ د . جغرافياي اجتماعي و كارتوگرافي ؛ ه . تهنشست شناسي ؛ و . برنامه ريزي منطقه اي . نماية سالانه اين نشريه در دو قسمت مجزا منتشر مي گردد . قسمت اول ويژة بخشهاي الف ، ب ، ج ، است و قسمت دوم به بخشهاي د، ه ، و ، اختصاص دارد .
6 . جاينامه هاي جغرافيايي
واژة جاينامه هاي جغرافيايي برايGazetteer در نظر گرفته شده است . همانطور كه گفته شد ، نماية هر اطلس در حكم يك جاينامة جغرافيايي است كه سياهه و صورتي از اسامي ، همراه با اطلاعاتي ، هرچند بسيار مختصر است . جاينامة جغرافيايي ، در مقابل ، حاوي اطلاعات زيادتري است ، ولي عموماً فاقد نقشه است . از اين رو يك كتابدار مرجع با تجربه مي كوشد تا در پاسخگويي هم از اطلسها استفاده نمايد و هم از جاينامه ها .
جاينامه ممكن است جهاني ، ملي يا منطقه اي باشند . نمونة جاينامه هاي جغرافيايي جهاني در زبان فارسي عبارتند از:
جاويد فر ، جعفر . دايره المعارف جغرافيايي جهان . تهران سحاب ، 1355 .
جهان معاصر : شامل اطلاعات جغرافيايي ، سياسي ، اقتصادي و اجتماعي كليه كشورهاي جهان . تأليف گروهي از دانشمندان شوروي . ترجمه غلامحسين متين ، چاپ دوم ، تهران : جاويدان ، 1361 ، 695 ص .
سعيديان ، عبدالحسين . كشورهاي جهان از آرژانتين تا يونان . تهران : علم و زندگي ، 1365 . 938 ص .
در زبان انگليسي دو جاينامه جغرافيايي از اعتبار خاصي برخوردار هستند . يكي فرهنگ نوين جغرافيايي وبستر است . كه ويرايش جديد آن در سال 1985 ، در 1408 صفحه منتشر گرديد . اين اثر حدود چهل و هفت هزار مدخل و متجاوز از دويست نقشه را در بر مي گيرد . علاوه بر مدخلهاي جغرافيايي جاري ، اسامي دوران كتاب مقدس ، عصر يونان و روم باستان ، اروپاي قرون وسطي و جنگهاي جهاني اول و دوم و امثال آنها را نيز در بر مي گيرد .
همتاي اين اثر ، جاينامة جهاني كلمبيا ليپين كات است كه ، در سال 1952 منتشر گرديد . پيوست اين اثر در سال 1962 انتشار يافت . ويرايشهاي قبلي اين كتاب در سالهاي 1855 تا 1931 با عنوان جاينامة نوين ليپين كات منتشر گرديد . در اين اثر اسامي جغرافيايي جهان – از نظر سياسي و جغرافيايي – به صورت الفبايي آمده است .
در زبان فارسي جاينامه اي كه اطلاعات نسبتاً كاملي در بارة كشورهاي جهان داشته باشد ، گيتا شناسي كشورها : جغرافياي طبيعي ، سياسي ، اقتصادي و تاريخي است كه محمد محجوب و فرامرز ياوري آن را تهيه و تدوين كرده اند و در سال 1362 از طرف گيتا شناسي در تهران در 484 صفحه منتشر گرديد . اين اثر بار ديگر تجديد چاپ شده است .
در سطح ملي ، در ايران ، جاينامه هاي زيادي منتشر شده كه مي توان از نمونه هاي زير نام برد :
ايران . وزارت جنگ . سازمن جغرافيايي كشور . فرهنگ جغرافيايي ايران ( آباديها ) تهران : دايرة جغرافيايي ستاد ارتش ، 1330 .
اين اثر در 9 جلد منتشر شده و كليه آباديهاي ايران را به صورت الفبايي در بر مي گيرد .
مفخم پايان ، لطف الله . فرهنگ آباديهاي ايران . تهران امير كبير ، 1339 ، 512 ص .
مركز آمار ايران . اسامي نقاط روستايي و شهري از هزار نفر به بالا به تفكيك استان ، شهرستان ، بخش و دهستان بر اساس تقسيمات كشوري ، 1348.
مفخم پايان ، لطف الله . فرهنگ كوه هاي ايران ، شامل بخشي از نامها ، جايگاه ، پاره اي از ويژگيهاي كوههاي ايران . تهران : سازمان جغرافيايي كشور ، 1352 . 117 ص .
ايران وزارت دفاع ملي . ادارة جغرافيايي ارتش . فرهنگ جغرافيايي آباديهاي كشور (اقليد) . تهران : 1361 .
اين اثر در چندين جلد است و هر جلد به يك شهر يا منطقه اختصاص داده شده است . مثلاً اقليد ، راور و ...
در سال 1370 انتشارات سروش فرهنگ جغرافيايي آذربايجان شرقي ( مناطق مهم جغرافيايي ) را منتشر كرد .
7 . راهنماها
راهنماهاي مسافرتي عموماً براي استفادة مسافران تهيه و تدوين شده اند . از چه نقاطي ديدن يا خريد كنند ، با چه وسايلي مسافرت نمايند ، در كجا مي توانند هتل ارزان قيمتي پيدا كنند و امثال اين سؤالها را مي توان به كمك اين كتابها پاسخ داد . حتي از نظر اندازه و قطع ، اين كتابها به گونه اي چاپ و صحافي مي شوند كه مسافران بتوانند آنها را به راحتي در جيب خود بگذارند و در اتومبيل خود از آنها استفاده نمايند . اطلاعات اين كتابها – برخلاف دايره المعارفها و جاينامه ها – بسيار عميق نيست و بيشتر جنبة عملي دارد .
در زبان فارسي مي توان چند نمونه راهنما را به اين شرح معرفي كرد :
فهرست بناهاي تاريخي و اماكن باستاني ايران . تهران : سازمان ملي حفاظت آثار باستاني ايران ، 1345 .
اين كتاب نخستين نشرية سازمان ملي حفاظت آثار باستاني ايران است كه در 257 صفحه منتشر گرديده است و اطلاعات لازم در بارة 433 بناي تاريخي و 132 محل باستاني ( مانند تپه ها و اماكن باستاني ) را در بر دارد . كتاب بر اساس نام استانها و فرمانداريهاي كل كشور ( در سال 1345 ) تنظيم گرديده و ذيل هر استان نام شهرهاي آن استان به صورت الفبايي آمده است . وذيل هر شهر بناها و تپه هاي تاريخي آن شهر معرفي شده اند . اين نشريه حاوي 235 تصوير از بناها و آثار تاريخي است .
در پايان كتاب صورتي از كلية بناها و آثار تاريخي همراه با اطلاعات مختصري در بارة آنها ( محل و تاريخ بنا ) درج شده است .
كتاب سبز ، 1359 – گرد آورنده ايران سبز ، 1359 . اين كتاب راهنماي شهر شيراز است .
راهنماي مشاغل گنجينه ، 1365 – گرد آورنده شركت گنجينه مشتاق . 1365 .
راهنماي شهر هاي اصفهان و تهران اين مجموعه منتشر شده است .
نيازمنديها ، 1360 – گرد آورنده سازمان زرد ، 1360 .اين كتاب راهنماي شهر تهران است .
ارزيابي منابع جغرافيايي
1 . ناشر . تهيه و انتشار نقشه واطلس به دقت ، مهارت و صرف هزينه زيادي نياز دارد ، و هر ناشري قادر نخواهد بود كه اقدام به تهيه و انتشار نقشه واطلس نمايد . از اين رو ، ناشر ، يكي از عوامل مؤثر در ارزيابي وقبول ويا رد نقشه و اطلس محسوب مي شود . در ايران ، مؤسسة كارتوگرافي سحاب و گيتاشناسي از اهميت ويژه اي برخوردارند . مؤسسة سحاب سه نسل متوالي است كه با كارتوگرافي و انتشار نقشه هاي ايران و جهان سرو كار دارد و كارهاي ارزنده اي منتشر كرده است . مؤسسة گيتاشناسي اگر چه سابقة سحاب را ندارد ، ليكن چون از آن مؤسسة برخاسته و جدا شده ، با ظرايف كار آشنايي كافي دارد و كارها و آثار ارزشمندي كه منتشر كرده گواه اين امر است . سازمان نقشه برداري كشور و سازمان جغرافيايي ارتش – به دليل حساسيت وظايفي كه بر عهده دارند -از اعتبار خاص و ويژه اي برخوردارند و كارهاي آن ها مورد قبول است و كتابخانه ها مي توانند از آنها استفادة زيادي بنمايند .
2 . اعتبار كارتوگراف و تهيه كنندة نقشه . تعداد معدودي تهيه كنندة نقشه در جهان وجوددارند كه از اعتبار و حثيت خاصي برخوردارند و براي دايره المعارفها و كتابهاي معتبر نقشه تهيه مي كنند . مثلاً جان بارتولومو كه كارتوگرافي دو اطلس مهم،يعني اطلس جهاني تايمز و اطلس جهاني نيويورك تايمز را انجام داده از اعتبار ويژه اي
برخوردار است ونام او در حاشية نقشه يا در شناسنامه كتاب اطلس مي تواند عامل مهمي براي انتخاب و مراجعه به آن اثر باشد .
3 . دامنه و ميزان اطلاعات ، ميزان اطلاعات و حدود دامنة منابع جغرافيايي – به طور كلي – از اهميت ويژه اي برخوردار است . كتابدار مرجع بايستي مقدمة اطلس يا ساير منابع جغرافيايي را به دقت مطالعه كند و با بررسي دامنه و ميزان اطلاعاتي راكه ارائه مي دهد ارزيابي و بررسي كند . در يك اطلس جغرافيايي بايد فضايي كه براي كشور در نظر گرفته مي شود ، متناسب با وسعت جغرافيايي آن كشور باشد . در حالي كه بسياري از اطلسهاي جغرافيايي منتشره در آمريكا ، وزنة اطلاعاتي را براي ايالات متحده بسيار سنگين گرفته اند و در نتيجه بسياري از نقاط جهان ناديده گرفته شده است . كيستر خاطر نشان مي كند ، در حالي كه آسيا حدودتقريباً 30% مساحت كرة زمين 60% جمعيت جهان را به خود اختصاص داده، در بسياري از اطلسهاي آمريكايي عنايت چنداني به آن نشده است . ممكن است استدلال شود كه اين اطلسها بيشتر جنبة اطلسهاي ملي را دارا هستند و براي استفادة كتابداران و مراجعه كنندگان آمريكايي تهيه شده اند در چنين ايرادي به اطلسهاي اروپايي نيز وارد است .
4 . روز آمد بودن . در مورد منابع جغرافيايي – به خصوص در مورد نقشه ها و جاينامه ها – عمل روز آمد بودن بسيار مهم است . مگر در مواردي كه مراجعه كنندگان با پژوهش تاريخي سرو كار داشته باشند و نياز به اطلاعات روز آمد نداشته باشند . فروپاشي اتحاد شوروي و تأسيس چندين جمهوري جديد التأسيس تقريباً از اهميت كلية اطلسها و جاينامه ها و نقشه هاي موجود كتابخانه براي پاسخگويي به مراجعه كننده ، كاسته است كتابدار مرجع قادر نخواهد بود پاسخ مراجعه كنندگاني را كه به دنبال پرچم كشورهاي جديدالتأسيس ، يا اطلاعاتي در بارة آنهاست بدهد . همچنين است تغييرات ژئوپلتيك در اروپاي شرقي و اتحاد آلمان . از موارد ديگر مي توان از كتابهايي نام برد كه حاوي اطلاعات آماري در بارة كشورهاي جهان هستند و هر ساله – عموماً – ويرايش جديد آنها منتشر مي شود .
5 . مقياس . يكي ديگر از عوامل مهم در ارزيابي منابع جغرافيايي مقياس نقشه ها در آن منابع است . همانطور كه گفته شد ، هرچه مقياس نقشه بزرگتر باشد ، ميزان اطلاعات مندرج در آن نقشه بيشتر خواهد بود .
6 . شكل ظاهري . شكل ظاهري – به خصوص در مورد نقشه ها و اطلس ها – يكي از عوامل مهم ارزيابي است . مراجعه كننده در نخستين برخورد با نقشه ، اين سؤال برايش مطرح مي شود كه آيا مي تواند پاسخ سئوالش را در اين نقشه پيدا كند . رنگ آميزي نقشه مي تواند به مراجعه كننده در بازيابي اطلاعات كمك مؤثري بنمايد . رنگ آميزي بايد به گونه اي باشد كه رنگهاي كشورها مجاور به نحو چشمگيري از يكديگر متمايز باشد . پاره اي از رنگها در نقشه كشي استاندارد شده است . از آن جمله است رنگ قهوه اي براي برجستگيها و رنگ آبي براي درياها .
استفاده از رنگ ، هاشور و سايه روشنها مي تواند در نشان دادن برجستگيها و فرورفتگيها نقشه مؤثر باشد . نقشه هاي برجسته و برجسته نما ، در كلاسهاي درس و مؤسسات آموزشي از كار آيي بيشتري برخوردار هستند .
نكتة ديگري كه در شكل ظاهري نقشه ها مهم است ، استفاده از علايم و نشانه ها براي نشان دادن شهرهاي درجة اول ، پايتختها ، خطوط مراسلاتي ، راهها ، راه آهن ، مرزهاي سياسي و رودخانه ها و امثال آنهاست . لازم و ضروري است جدول اين نشانه ها و علايم در حاشية نقشه ، يا در صفحه هاي اول و آخر اطلس چاپ شود تا مراجعه كنندگان بتوانند به سهولت و راحتي از آنها استفاده كنند .
چاپ طول و عرض جغرافيايي در حاشية نقشه ها – به خصوص در اطلسها – يكي ديگر از امتيازات نقشه ها و در ارزيابي منابع جغرافيايي است .
بالاخره در مورد شكل ظاهري ، همانند ساير منابع مرجع ، چاپ و صحافي اطلسها و ساير منابع جغرافيايي و نوع كاغذي كه نقشه بر روي انها چاپ شده ، بسيار مهم است . زيرا اطلسها از گونة كتابهايي هستند كه هم زياد مورد استفاده قرار مي گيرند و هم به دليل صرف هزينه زياد ، قيمت آنها گران است . از اين رو ، دقت در چاپ ، دقيق بودن رنگها ، صحافي آنها از اهميت ويژه اي برخوردار است .
7 . نمايه ها . در اطلسها و منابع جغرافيايي نمايه ها نقش مهمي در بازيابي اطلاعات دارند . اگر اطلسي فاقد نمايه باشد ، مراجعه كننده در بازيابي اطلاعات تا آن حد با مشكل روبرو مي شود كه احتمال دارد از مراجعة به آن اطلس صرفنظر كند . همچنين در مورد جاينامه ها و راهنماها .
ضروري است كه ارجاعهاي لازم در نمايه ساخته شود . در صورتي كه املاي نام شهري متفاوت باشد ( مثلاً تهران و طهران يا پكن و بجينگ) مي بايستي از يكي از صورتها به ديگري ارجاع ( نگاه كنيد ) وجود داشته باشد . كتابدار مرجع بهتر است چند سئوال فرضي را با منابع جغرافيايي كه در دست ارزيابي دارد پاسخ دهد تا از ميزان كارايي ، دقت و روز آمد بودن آن منابع آگاهي يابد .
منابع و مأخذ:
1 . مرادي ، نورالله . مرجع شناسي شناخت خدمات و كتابهاي مرجع . تهران : فرهنگ معاصر ، چاپ دوم 1374 . از ص 246 تا ص 284 .
2 . انوار ((استعلامي )) ، پروين . مأخذشناسي و استفاده از كتابخانه . تهران : كتابدار ، ويرايش 6 . 1382 . ص 65 و 66 .
3 . صافي ، قاسم . مرجع شناسي عمومي فارسي و عربي . تهران : مؤسسه فرهنگي تكوك زرين ، چاپ اول 1381 . ص 11 تا ص 13 .
4 . سايت : http://virast.persianblog.com/1384_5_virast_archive.html