پروین اعتصامی
مقدمه
به نام آنكه مرواريد عشق را درصدف هستي قرار داد . خداوند متعال را شاكرم كه به من اين توانايي وقدرت را داد تا بتوانم اين تحقيق را شروع وبا موفقيت به پايان برسانم .
من درطول اين كار با مشكلات بسياري روبه رو شده ، ولي به لطف خدا وكمكهاي استاد برزگوارم جناب آقاي ناظمي راد توانستم آنها را پشت سربگذارم وكارم را به پايان برسانم وطي آن توانستم اطلاعات مفيدي كسب كنم .
اين تحقيق به منظور آن نوشته شده است كه دوستداران شاعربزرگ ايران پروين اعتصامي بتوانند درمورد اشعار ، زندگينامه وبالاخص مناظرات او آگاهي افزون تربدست آورند .
داوري منصفانه درشعر وهنر مستلزم پرهيز از افراط وتفريط ورعايت اعتدال است ، به حدي كه بتوان درهراثر ع متعلق به هركس وهرعصر وهرسليقه واسلوب ، بهر نسبت مزيت وكاستي وجود دارد آن را بجاي خود تشخيص داد صادقانه عرضه كرد .
درتاريخ ادب فارسي پروين اعتصامي درميان زنان سخنور شاعري يگانه است وپايگاه وي درشعر از بسياري مردان شاعر نيز والاتراست ، انتظاري كه درچهاده تا شانزده سالگي از او منتشر شده و برخي از آنها از بهترين آثار اوست وديوان گران قدري ، باتوجه به عمر كوتاه سي وچند ساله اش ( اسفند 1285 – فروردين 1320 ) ، چندان اعجاب انگيرست كه برخي از معاصران را در انتصاب اين اشعار بود دچار ترديد كرده است ودراين زمينه نابجا قلم فرسايي كرده اند ، نظير افكارها و تصميماتي كه در آغاز شاعري نسبت به محمد تقي بهار ، ملك الشعرا ، پديد آمد . زيرا هنهاي عادي همه چيز را با معيارهاي خود مي سنجند و آنچه را درقالبهاي متعارف ومعمولي نگنجد نمي توانند بپذيرند از آن جمله است نبوغ زني جوان وهنرمند نظير پروين ، مردي دانشمند چون محمد قزويني ، پس از مطالعة چاپ اول ديوان پروين به سال 1314 ش . ، درنامه اي خطاب به يوسف اعتصام الملك ، پدر پروين ، بحق دربارة شعر وي نوشته است : « چيزي كه مخصوصا" بيشتر ماية تعجب و استغراب است نه چندان جبنة معنوي اين اشعارست ، يعني ابتكارمضامين بديع وابداع معاني غريب واظهار رأي درمسائل فلسفي واخلاقي ونحوه ذلك .
اين امر براي كسي كه بالفطره داراي هوشي فوق معتاد وذهني و قاد و طبعي خدا داد باشد چندان بعيد نيست بلكه موضوع تعجب جنبة لفظي وفني اشعار خانم پروين اعتصامي است كه عبارت باشد از نهايت حسن انتخاب الفاظ و كلمات وجمل و تعبيرات واصطلاحات ... كه اين فقرات چنان كه همه كس مي داند وموهبتي وفطري نيست بلكه فقط وفقط اكتسابي است لاغير ، ونتيجة سالها تحصيل ودرس وبحث واعمال و ممارست ومعاشرت بافضلا وعلما وادبا وارباب فن است ، باري شكي نيست كه درخصوص جنبة صنعتي وفني شعر ، يعني جنبة فصاحت لفظي آن ، اين خنساء عصر ورابعة دهد مديون توجه وعنايت شماست .»
شعر پروين از لحاظ فكر ومعني بسيار ساخته ومتين است ، گويي انديشه گري توانا حاصل تأمل وتفكرات خود را دربارة انسان وجنبه هاي گوناگون زندگي ونكات اخلاقي واجتماعي بقلم آورده است ، بي گمان او دراين باب از سرچشمة افكار پشتيباني نيز بهره مند شده است اما نه آن سنجش رنگ تقليد وتكرار پذيرفته باشد بلكه درانديشه وطهر زيبايي از اصالت برخوردار ات ، عواطف شهر دوستي وحمايت از مردم محروم ويتيمان وسالخوردگان وستمديدگان كه درشعر پروين بصورت واكنش روحي لطيف ومادرانه بروز كرده ، ازدرون جان اوجوشيده و سرشار از صميميت وصداقت است ورنگ ويژة طبع و ذوق وي را دارد . برخي معاصران ، خاصه آشنايان يا ادبيات مغرب زمين وشعر امروز ، وقتي انعكاس كششهاي جسماني وتبهاي عشق ورنگ زنانة آن را درشعر پروين نمي يابند درنظرشان نامنتظر مي نمايد ، گويي هر زن شاعر ناگزير بايد درون و ماية شعرش از اين گونه باشد وحال آن كه بسيار مردان سخنور نيز بوده اند وهستند كه دراين زمينه ها سخن نگفته اند . بعلاوه بي مقتضيات عصر ومحيط پرورش پروين وعفاف و حفاظ آن ومنش وخصلت سراينده كه خاص خود اوست نيز بايد توجه داشت .
از نظري ديگر اين چنين تأهل دراحوال انسان وگل وگياه واشياء هرچيز كه در محيط اطراف وزندگاني روز مره وجود دارد وبه دريافتهاي پرمغز ولطيف نايل آمدن وحاصل تخيلات وتفكراست خويش را به زبان شعر باشيوه اي هنرمندانه وپرتأثير بيان كردن از ويژگيهاي شعر پروين است ودرشعر فارسي نظير ندارد . ازاين حيث درحقيقت او همانند لافونتن درشهر فارسي است .
اشعار پروين درقالب قصيده ، قطعه ، مثنوي ومستحط است . دراين ميان آنچه از نوع فابل ، حكايت ، تثميل وبخصوص مناظره سروده درخشندگي بارزي دارد . مارگرات آرنت مدلونگ در« تفصيري » كه بصورت مؤخره برترجمة انگليسي گزيده اي از اشعار پروين نوشته است ، با اشاره بي سابقة فابل پردازي درآثار منسوب به ازوپ ، فيدرس ،كليله ودمنه ، كريلوف وجرج ، ارول ، درفابلهاي ازوپ وفيدرس – كه هردو برده بدنيا آمده بودند – وكريلوف وجرج اردل ( خاصه درمزرعة حيونات ) زمينة انتقاد از زورمندان ستم پيشه را جسته وفابل وتمثيل وحكايات عاميانه و لطيفه ها وامثال آنها را انواع ادبي مناسب و مستعدي شمرده است براي فرانمودن جهاني كه مي تون آن را با گذشته وزمان حال تطبيق كرد و در اعصار آينده نيز مصداق تواند داشت . بعلاوه باتوجه بي كليت واشتمال انديشه ها ومعاني درشعر پروين ازيك سو ، ونكات باريك و ... اشارات منحني كه درحكايات وگفتگوها ومناظرات بصورتي پوشيده گنجيده – است ونيز همدردي او با مردم زحمتكش ومحروم ، معتقد است كه وي با هوشمندي تمام نوع ادبي سنتي مناسبي رابراي بيان افكار خود برگزيده است . محيط بستة فرهنگي واجتماعي كه پروين درآن زيسته واشعار خود را سروده است نيز اين نظر را تقويت مي كند .
بيشتر فابلها وتمثيلهاي پروين حالت مناظره دارد . اين شيوه براي طرح معاني درادب فارسي داراي سابقه اي ديرين است : دربرخي آثار عنصري ، اسدي طوسي ، معزي ، انوري ، نظامي ، سعدي ، سلمان ساوجي ويا بصورت سؤال وجواب كه از نمونه هاي مفصل آن الهي نامة عطاراست و « جدال سعدي با قدعي دربيان توانگري ودرويشي » درگلستان به نثر . درعين حال كه مناظره وسؤال و جواب درادب فارسي پرسابقه است پروين دراختيار اين شيوه استقلال انديشة خود را نشان داده وچون كيفيت برداشت معاني وطرز طرح آنها ونگار گريها وشرح وتحليلهاي او با پيشينيان به كلي متفاوت است شعر او ويژگي واصالتي دارد كه از ديگران ممتازست . همان طور كه آقاي دكتر حشمت مؤيد ، استاد دانشگاه شيكاگو ، درمقدمة محققانه خود با عنوان درشخصيت وشعرپروين » بركتاب نوحة بلبل نگاشته است پروين درسرودن مناظره از حيث كيفيت وكميت ازهمة پيشنيان فراتر رفته است . در ديوان اوتقريبا 65 شعر ( از 248 شعر او ) در 5 تا 63 بيت ازنوع فابل ، حكايت ، تمثيل ، درقالب قصيده وقطعه ومثنوي ، مي توان يافت كه حالت مناظره دارد . انواع او در مضمون وانتخاب طرفين مناظره از اشخاص ، موجودات جاندار ، گل و گياه واشياء بي جان با موضوعات انتزاعي ، ورود درعالم هريك از دوطرف بحث واحساس حالات آنها ، قدرت تجسم ، سخن گفتن شيوه اي متناسب وهنرمندانه از زبان هريك ، اشارات نكته آموز وپرمغز به اقتضاي حال وبسياري ظرايف ديگر اين گونه اشعار او را به صورت مظاهر درخشان هنروي درآورده است اين مناظره ، چنان كه آقاي دكتر مؤيد درست تشخيص داده وبحث كرده از سه بخش تشكيل شده است . وضع ، نقيص و داوري يا نتيجه ، معمولا" در بخش نخست يك از طرفين مناظره از خود سخن مي گويد ، لاف مي زند ، شكايت مي كند ،ديگري را ملامت مي نمايد و ... ، سپس درقسمت دوم طرف مقابل به طرح جواب ورد آن معني و بيان راه حل ويا دفاع از خود مي پردازد . قسمت سوم يا آخرين بخش استنتاج خود شاعر ست كه بتناسب مقام شامل نكات اخلاقي واجتماعي وگاه انديشه هاي حكمت آميزست و احيانا" بدرازا نيز مي كشد و از خلال آن عواطف انساني ، نيروي تخيل وقوت تفكر پروين مشهود است .
ازآن جاكي خاطرات وفابلها وحكايات تمثيلي زمينة مهم هنر شاعري پروين است دراين قسمت يكي از مناظره هاي او موضوع بحث خواهد بود . بديهي است ديگر انواع شعر وي نيز شايان توجه وتحسين است .
آيا پروين از ادبيات غربي متاثر شده است ؟ به اين پرسش مي توان بي درنگ جواب مثبت داد ، همراه با ارائه نمونه هاي آن : قطعات « ارزش گوهر » ( بلبل ومور ) ، ( جولاي خدا ) ، درياي نور ) ، ( رفوي وقت ) ، ( نشان آزادگي ) ، ( ياد ياران ) ، به ترتيب شبيه آثار زير ويا متأثر از آنهاست : ( خروس وگوهر ) ، ازوپ يا ( خروس ومرواريد ) ، لافونتن ، ( زنجيره ومورچه ) ، ازوپ ولافونتن ، ( عزم ونشاط عنكنوب ) نوشتة آرئور برميزبان مقاله نويس امريكايي معاصر ، واثري ديگر از همو ، ( نغمة پيرمن ) ازنويسنده هاي ناشناس ، ( يك موميايي ... ) اثر هوراشيوا اسميت ، شاعر انگليسي ، تحصيلات پروين دردبيرستان امريكايي دختران درتهران وآموختن زبان انگليسي ، تربيت وتعليم پدر – كه خود به آثار ادبي مغرب زمين رغبت فراوان داشتن وترجمة بسياري ازآنها را درجمله بهار منتشر كرده است .
زمينة توجه پروين به ادبيات غربي واحيانا برخوداري از آن را براي وي فراهم آورده بود . اما درهمين نمونه ها نيز شعرا وحالت تقليد ندارد بلكه نوعي تأثير و حسن اقتباس در آن منعكس است ، حاكي از استقلال انديشه وقريحه اي آفريننده .
آن مناظره كه دراين با مورد نظراست بين دوقطره خون مي گذرد . تأهل دراموال قطرة باران وامثال آن در ادب فارسي سابقه دارد وموضوع تمثيلهاي فراوان شده است . پروين خود بيش از هرشاعري از قطرة اشك سخن رانده است اما مارگارت مولونگ بعيد نمي داند كه انديشة مناظره بين قطرات از « مكالمة سه قطره » اثرآرتوربرميزبان متأثر باشد كه ترجمة آن درمجلة بهار ( سال دوم ، ش 6 ، ص 354 ) نيز چاپ شده است . درجمله بهار ( سال اول ش 5 و6 ، ص 365 ) قطعه اي باعنوان « قطرات سه گانه » نيز مندرج است كه ظاهرا" ترجمه اي از شعر تريلو ، شاعر ايتاليائي است . درقطعة مورد نظردراين فصل آنچه درقطره خون بايكديگر مي گويند بانوشتة برميزبان و « قطرات سه گانه » متفاوت است وحاوي نكات اجتماعي است ، بخصوص درحمايت ازمردم زحمتكش ومظلوم جامعه وانتفاد از فقدان عدالت كه شعر پروين ازاين حيث ممتاز . قطعة نكته آموز مزبور ازاين قرار تست :
مناظره
شنيده ايد ميان دوقطره خون چه گذشت
گه مناظره ، يك روز برسرگذاري
يكي بگفت به آن ديگري ، توخون كه اي ؟
من اوفتاده ام اين جازدست تاجوري
3 ) بگفت : من بچكيدم زپاي خاركني
زنج خاركه رفتش بي پا چو نيشتري
جواب داد : ز يك چشمه ايم هردو چه غم
چكيده ايم اگر هريك ازتن دگري
هزار قطرة خوني درپياله يك رنگند
تفاوت رگ و شهرياني نمي نكند اثري
6 ) زما دو قطرة كوچك چه كار خواهد خاست ؟
بيا شويم يكي قطرة بزرگتري
به راه سعي وعمل باهم اتفاق كنيم
كه ايمنند چنين رهروان زهرخطري
دراوفتيم ز رودي ميان دريايي
گذركنيم زسرچشمه اي به جوي وجري
9 ) بخنده گفت : ميان من وتو فرق بسي است
تويي زدست شهي ، من زپاي كارگري
براي همرهي واتحاد با چومني
خوش است اشك يتيمي وخون رنجبري
توازفراع دل وعشرت آمدي بوجود
من ازخميدن پشتي وزحمت كمري
12 ) تورا به مطبخ شه پخته شد هميشه طعام
مرا به آتش آهي وآب چشم تري
تواز فروغ مي ناب سرخ رنگ شوي
من ازنكوهش خاري وسوزش جگري
مرابه ملك حقيقت هزار كس بخرد
چرا كه دردل كان دلي شدم گهري
15) قضا وحادثه نقش من ازميان نبرد
كدام قطرة خون را بود چنين هنري ؟
دراين علامت خونين نهان دوصد درياست
زساحل همه پيداست كشتي ظفري
زقيد بندگي اين بندگان شوند آزاد
اگر بشوق رهايي زنند بال وپري
18) يتيم وپيرزن اين قدرخون دل نخورند
اگر به خانة غارتگري فتد شرري
بحكم ناحق هرسفله خلق را نكشند
اگر زقتل پدر پرسشي كند پسري
درخت جورو ستم هيچ برگ وبار نداشت
اگر كه دست مجازات مي زدش تبري
21 ) سپهر پير نمي دوخت جامة بيداد
اگر نبود زصبر وسكوتش آستري
اگر كه بد منشي را كشند برسردار
به جاي او ننشيند بزور از او بهتري
درنخستين بيت از دو طرف مناظره سخن مي رود : دوقطره خون ، موضوعي است المثلها و واژگان زبان گفتار وشيوة تركيب آن ، استوار ومتين ودلپذيرست .
همواري ويك دستي وسختگي زبان وسبك شعر ونيز اصالت فكر ومحتوي درديوان پروين بدرجه اي است كه بهار ودكتر مؤيد ومدلونگ اين حالت راچنين تعبير كرده اند كه گويي پروين همة اشعار خويش را دريك ساعت ويا دريك روز سروده است ، بعلاوه باهمه توجه او به مسائل جامع ومردم ، عدم تصريح وي به وقايع عصري ازيك سو، مقبوليت جاودانة انديشه هاي شامل او درهرزمان ونيز نحوة بيان كلي وفراگير وي طوري است كه ديوان پروين وحكايات وتمثيلات او ، با ظرافت خيال وروح پخته ومعتدل ولطف تعبيري كه دارد ، ارزشي پايدار تواند داشت . اما انصاف آن است كه هنوز قدر بلنداين وكم نظير درايران چنان كه بايد شناخته نشده است . بديهي است بهترين راه شناخت او خواندن آثاروي ، دريافت مفاهيم آنها وتأمل درمظاهر انديشه وهنر اصيل پروين است ، كاري كه كمتر بدان پرداخته ايم .
بي سابقه و جاي برخورد اين دوقطره برگذري است كه هردو برخاك افتاده اند و يكسان مي نمايند وگرنه پيش از آن هريك جايگاه ومنشأي متفاوت داشته است . آغاز سخن با قطرة نخستين است كه ، شايد با تحقير ، هويت قطرة ديگر را جويا مي شود . نيز بانوعي تفاخر مي گويد : « اوفتاده ام اي جا زدست تاجوري .» قطرة دوم دذچند كمه هم خود را معرفي مي كند ، هم سرگذشت رنجبارش را باز مي گويد . اگر قطرة اول از دست تاجوري است وي از پاي خاركني فرو چكيده ، آن هم از رنج خاركي چون نيشتري پاي او را آزرده است . قطرة نخست رشتة سخن را دردست مي گيرد ( ابيات 4 تا 8 ) ، بالحني ساده ومناسب محاوره سخن مي گويد . دعوت او به اتحاد و اتفاق است ودرراه سعي وعمل كه تكيه گاه انديشة پروين دربسياري ازاشعار اوست . وبراي اداي اين مقصود تمثيلهاي زيبا وتصويرهاي بديع بكار مي برد ( ب 5 ، 8 ) به اقتضاي قطربودن از « پياله ، چشمه ، رود ، دريا وجوي وجر » سخن به ميان مي آورد ونيز از رد رگ وشريان » كه خاستگاه هر دو آنهاست . سخنان او بظاهر درست مي نمايد اما پاسخ قطرة دوم دركمال ايجاز بيمار پرمعني است ( ب 9 ) : دست پادشاه كجا وپاي كارگر وتجانس خون آنها با يكديگر ! اگر سنخيتي بين قطرات منظور باشد ميان خون خاركن ورنجبر واشك يتيم تواند بود (ب 10 ) .
پروين كه سرايندة شعر يتيمان وپيرزنان از پا افتاده وبيوه زنان رنجديده و ديگر محرومان است اينك دو گروه متفاوت را درجامع دربرابر هم مي بيند : زبردستان متنغنم وبرخوردار وفرو دستان درمانده وگرفتار . اين تفاوت وتباين درمقايسه بين حالت متضاد دو قطره خون تجسم مي بايد : يكي از « فراغ دل وعشرت » بوجود آمده است وديگري « از خون پشت وزحمت كمر » يكي « ازمطبخ شاه » طعام يافته است وديگري « به آتش آة و آب چشم تر » اولي « ازفروغ مي ناب سرخ رنگ » است ودومي « از نكوهش خار وسوزش جگر » ( ب 11-13 ) . با آن كه سراسر قطعه بروزن مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن ، دربحر مسجتف ، است در ابيات اخير ، بواسطة مقايسة مزبور وبراثر تلفيق مناسب هماهاي بلند وكوتاه وتركيب حروف ، مصراعهاي اول آهنگي فخيم دارد وآهنگ مصراعهاي دوم فرو افتاده است و بعلاوه احساس مي شود قطرة دوم كه مورد علاقه شاعر نيز هست جمال بيشتري براي ابراز شخصيت يافته است . مدلونگ ازاين سخنان نظرگاه اجتماعي پروين را استنباط مي كند كه بين طبقه بهره جوي وكامياب و طبقه محورم هم آهنگي وهمگامي صورت پذيرنيست . مگر نه آن كه پروين درقطعه اي ديگر از زبان فرزند برزگر گفته است : « صاعقة ما ، ستم اغنياست » وپدرنيز تأكيد كرده است كه : مردمي او عدل ومساوات نيست لرزان ستم وجود وتعدي رواست .
اينك موقع آن است كه قطرة خون خاركن ازتوانهائيهاي امثال خود سخن گويد . از ارزش خويش در « فلك حقيقت » ( نه دنياي ظاهر ) ياد مي كند زيرا گوهركان دل است ( ب 14 ) قضا و حادثه خون شاه را از ميان تواند بردنه خون خاركن را كه به هزاران امثال خود پيوسته است ، دركداك قطرة خون را بود چنين هنري ؟ ! اوج مفاخره دراميد به پيروزي درآينده تصوير زيباي بيت 16 را پديد آورده : درياهايي كه ازساحل همه كشتيهاي ظفر پيداست ، همان نكتة پرمغزي كه درقطعة « نامة بزرگمهربه نوشيروان » نيز مندرج است :
بهترين راه ستمديدگان كه دردل شب
نشسته اند كه نفرين به پادشاه كنند
ازآن شرار كه روشن شود زسوز دلي
به يك اشاره دوصد كوه را چو كاه كنند
بخش سوم مناظره (ب 17-22 ) استنتاج شاعر ست وتكية اوبر « شوق رهايي » كه شرط لازم بدست آوردن آزادي است . كلمات « قيد بندگي ، بستگان ، آزاد شوند ، بال و پرزنند » دربيت 17 درعين پيوستگي با يكديگر ، در پروراندن اين معني است . دراين ابيات همان آهنگ كوبنده كه درشعر « « اي رنجبر» 25 ونظاير آن منعكس است به گوش مي رسد ، بعلاوه بالحني شاعرانه از اصول مهم زندگاني اجتماعي سخن مي رود : لزوم استقرار عدالت درجامعه وحمايت حقوق مردم بخصوص ضعيفيان كه مستلزم كيفر بد كاران وتجاوزگران است ، انتقاد از شيوة قضاوت كه درقطعات « دزد وقاضي » و« هست وهشيار » وامثال آنها نيز به نظر مي رسد وزيان صبر وسكوت بربيداد كه سبب استمرار ظلم مي شود وبرجاي بد منشي از اوبهتري بزورخواهد نشست. ابيات اخير (18 – 22 ) به ظاهر با روح لطيف پروين سازگار نمي نمايد اما نمودار فكر واقع بين واستوار اوست وبيان نكاتي دقيق است با تعبير وتصويرشاعرانه . بعلاوه خاستگاه همة اين انديشه ها نظرگاهي انساني است وبشردوستانه ، ازنوع شعارهاي نگارين وگرايش به شعربهاي عصر، تكيه اونيز ضرورت دگرگوني فكري وفرهنگي درجامعه است ، تا انديشه ها به راه راست نگرود راهها ورفتارها وكردارها كژو نادرست وزيانبار خواهد بود .
بي تعبير پدر سخن شناس شاعر :« شعر پروين شعر اوقات واحوال واشخاص نيست . شعر تربيت وتهذيب وتعميم اخلاق كريمه است ، ترانة روح فزاي مهر وعاطفت وفضيلت است ، نغمة جذاب سعي وعمل وهمت واقدام است سرود بيداري وپرهيز گاري و رستگاري .»
ملاحظه مي كنيد ذهن پروين چگونه در وراي هرچيز نكته ها كشف مي كند . اين جهان پر جلوه كه پروين درشعر خود نقش مي نمايد و بينش و ادراك عميق او ما را به عواملي تازه و عبرت آموز سير مي دهد درشعر فارسي درخشش بسيار دارد . هرقدر حسن تربيت وتعليم پدر را كه خود اديبي ممتاز ونويسنده اي توانا و مترجمي زبردست بود و نيز تأثير معاشران دانشور وشاعر او را در پرورش استعداد وفكر پروين مؤثر بدانيم ، قدرت طبع نيامن وقريحة تابناك وي را درشاعري ونيز از شيرة پخته اش را نبايد از نظر دور داشت . اما زبان او درشعر ، باهمه سادگي و نرمي و روشني وحتي بهره گيري از ضرب